تقریباً همه ما تجربه تصمیمهای ناتمام را داشتهایم. تصمیم میگیریم از فردا رژیم غذایی سالم را آغاز کنیم، هر روز ورزش کنیم، مطالعه کتاب را به برنامه روزانه خود اضافه کنیم، مهارتی جدید بیاموزیم، نماز اول وقت بخوانیم یا برای رسیدن به هدفی مهم تلاش کنیم. روزهای اول، انگیزه فراوانی داریم و حتی با اشتیاق درباره تصمیم خود با دیگران صحبت میکنیم؛ اما پس از چند روز یا چند هفته، بهتدریج برنامه به هم میریزد و آن تصمیم، مانند بسیاری از تصمیمهای گذشته، نیمهکاره رها میشود.این اتفاق آنقدر رایج است که بسیاری از افراد تصور میکنند مشکل از بیارادگی یا تنبلی آنهاست؛ در حالی که روانشناسان و اندیشمندان علوم تربیتی معتقدند، رها کردن تصمیمها همیشه به معنای تنبلی نیست. در بسیاری از موارد، انسان انگیزه دارد، هدف خود را نیز میشناسد، اما مهارت لازم برای استمرار، مدیریت خواستههای لحظهای و پایبندی به تصمیمهای بلندمدت را نیاموخته است. اسلام نیز انسان را موجودی میداند که میان خواستههای زودگذر و اهداف ارزشمند، همواره در حال انتخاب است. از نگاه قرآن کریم، موفقیت واقعی نصیب کسی میشود که بتواند نفس خود را تربیت کند و بر خواستههایی که .او را از مسیر رشد بازمیدارند، غلبه نماید
خداوند متعال میفرماید: وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى/ و اما کسی که از مقام پروردگارش بیم داشته و نفس خود را از هوس بازداشته است، جایگاه او بهشت خواهد بود. (سوره نازعات، آیات ۴۰ و ۴۱)
این آیات نشان میدهد که موفقیت، پیش از آنکه به امکانات بیرونی وابسته باشد، به توانایی انسان در مدیریت خواستههای درونی وابسته است. کسی که بتواند امروز از راحتی کوتاهمدت بگذرد، فردا به نتیجهای بزرگتر خواهد رسید.
پس در این مطلب بررسی میکنیم که چرا بسیاری از تصمیمها نیمهکاره رها میشوند و چگونه میتوان با بهرهگیری از آموزههای اسلام و یافتههای روانشناسی، ارادهای قویتر ساخت و تا رسیدن به هدف، مسیر را ادامه داد.
آیا مشکل از تنبلی است یا ضعف در استمرار؟
بسیاری از افراد، زمانی که برای چندمین بار برنامه ورزشی، رژیم غذایی یا مطالعه خود را رها میکنند، با ناراحتی میگویند: من آدم تنبلی هستم. اما این قضاوت، همیشه درست نیست.
فرد تنبل معمولاً تمایلی به آغاز کار ندارد و از همان ابتدا از انجام مسئولیتها فرار میکند؛ اما فردی که تصمیمهایش را نیمهکاره رها میکند، اغلب با انگیزه فراوان شروع میکند. او برای رسیدن به هدف برنامه میریزد، وسایل موردنیاز را تهیه میکند و حتی چند روز نخست را با نظم پیش میرود؛ ولی پس از مدتی، اشتیاق اولیه کاهش مییابد و برنامه متوقف میشود.
بنابراین، مشکل اصلی این افراد، نداشتن هدف نیست؛ بلکه نداشتن مهارت «استمرار» است. استمرار یعنی توانایی ادامه دادن یک رفتار درست، حتی زمانی که انگیزه اولیه کاهش یافته است.
روانشناسان معتقدند انگیزه، احساسی متغیر است؛ گاهی زیاد و گاهی کم میشود. اگر موفقیت را فقط بر انگیزه بنا کنیم، با کاهش انگیزه، برنامه نیز متوقف خواهد شد. اما انسانهای موفق، بیشتر از آنکه به انگیزه تکیه کنند، به عادت، نظم و تعهد پایبند هستند.
اسلام نیز بر استمرار در عمل، حتی اگر اندک باشد، تأکید ویژهای دارد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ أَدْوَمُهَا وَإِنْ قَلَّ
محبوبترین اعمال نزد خداوند، کاری است که با استمرار انجام شود؛ هرچند اندک باشد.
این حدیث، یکی از مهمترین اصول موفقیت را بیان میکند. بسیاری از افراد، به دلیل انتخاب برنامههای سنگین و غیرواقعبینانه، پس از مدت کوتاهی خسته میشوند؛ در حالی که انجام یک کار کوچک اما مداوم، آثار بسیار عمیقتری بر شخصیت و موفقیت انسان میگذارد.
مهمترین دلایل رها کردن تصمیمها
پیش از آنکه برای تقویت اراده راهحلی پیدا کنیم، باید بدانیم چرا تصمیمها شکست میخورند. تا زمانی که علت مشکل شناخته نشود، هر بار با امیدی تازه آغاز میکنیم، اما دوباره در همان نقطه متوقف خواهیم شد.
یکی از بزرگترین اشتباهها این است که تصور کنیم انسانهای موفق هیچگاه خسته، بیحوصله یا بیانگیزه نمیشوند. تفاوت آنها با دیگران در این نیست که همیشه انگیزه دارند؛ بلکه در این است که حتی در روزهای کمانگیزه نیز به برنامه خود پایبند میمانند.
مهمترین دلایل رها کردن تصمیمها
۱. هدفهای بزرگ، اما برنامههای غیرواقعبینانه
یکی از مهمترین دلایلی که باعث میشود تصمیمها نیمهکاره بمانند، این است که انسان در آغاز راه، بیش از اندازه از خود انتظار دارد. برای مثال، فردی که ماهها ورزش نکرده است، تصمیم میگیرد از فردا روزی دو ساعت ورزش کند؛ یا کسی که عادت به مطالعه ندارد، برنامه میریزد هر روز صد صفحه کتاب بخواند.
چنین تصمیمهایی در نگاه اول نشانه اراده قوی به نظر میرسند، اما در عمل، فشار زیادی بر ذهن و جسم وارد میکنند. پس از چند روز، خستگی و احساس شکست جای انگیزه اولیه را میگیرد و فرد به این نتیجه میرسد که «من اراده ندارم»، در حالی که مشکل اصلی، انتخاب برنامهای غیرواقعبینانه بوده است.
اسلام نیز انسان را به میانهروی دعوت میکند. خداوند متعال میفرماید:
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا: و اینگونه شما را امتی میانهرو قرار دادیم/ (سوره بقره، آیه ۱۴۳)
این اصل، تنها به مسائل اجتماعی محدود نیست؛ بلکه در برنامهریزی، عبادت، کار و حتی خودسازی نیز کاربرد دارد. برنامهای که متناسب با توانایی انسان باشد، بسیار پایدارتر از برنامهای است که تنها بر هیجان لحظهای استوار باشد.
۲. وابسته کردن موفقیت به انگیزه
بسیاری از افراد تصور میکنند تا زمانی که انگیزه داشته باشند، میتوانند به مسیر خود ادامه دهند. اما واقعیت این است که انگیزه، احساسی ناپایدار است؛ یک روز بسیار زیاد است و روز دیگر کاهش مییابد.
اگر ورزش کردن، مطالعه، کاهش وزن یا یادگیری را فقط در روزهایی انجام دهیم که انگیزه داریم، هرگز به نتیجه مطلوب نخواهیم رسید. افراد موفق، بیشتر از آنکه منتظر انگیزه بمانند، به برنامه و نظم متکی هستند. آنان میدانند که انجام کار درست، حتی در روزهایی که احساس خوبی ندارند، شخصیت آنها را میسازد.
در کتاب تعلیم و تربیت در اسلام، استاد شهید مرتضی مطهری بیان میکند که تربیت صحیح زمانی شکل میگیرد که رفتارهای درست به عادت تبدیل شوند؛ زیرا عادتهای نیک، انسان را حتی در زمان کاهش هیجان و انگیزه نیز در مسیر درست نگه میدارند. به همین دلیل، اگر هدف شما تقویت اراده است، بهتر است به جای انتظار برای احساس انگیزه، زمان مشخصی برای انجام کار تعیین کنید و خود را به انجام آن متعهد بدانید.
۳. ترس از شکست
گاهی انسان تصمیمهای خود را نه به دلیل تنبلی، بلکه از ترس شکست رها میکند.
برای مثال، فردی که چند بار رژیم غذایی را نیمهتمام گذاشته است، با خود میگوید: باز هم موفق نمیشوم. یا کسی که چند بار مطالعه برای آزمون را رها کرده، پیش از شروع، شکست را در ذهن خود پذیرفته است. این نوع نگرش، باعث میشود کوچکترین لغزش، بهانهای برای کنار گذاشتن کل برنامه شود. در حالی که انسانهای موفق، شکست را پایان مسیر نمیدانند؛ بلکه آن را بخشی از فرآیند یادگیری میشمارند. اگر یک روز برنامه ورزشی انجام نشد یا رژیم غذایی بههم خورد، به جای رها کردن همه چیز، از روز بعد دوباره ادامه میدهند.
اسلام نیز انسان را به امیدواری دعوت میکند و ناامیدی را یکی از موانع رشد میداند. خداوند میفرماید:
لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ: از رحمت خداوند ناامید نشوید(سوره زمر، آیه ۵۳)
این آیه تنها درباره توبه نیست؛ بلکه به انسان میآموزد که ناامیدی، او را از حرکت بازمیدارد و امید، زمینه تلاش دوباره را فراهم میکند.
۴. نداشتن عادتهای کوچک و پایدار
یکی از اشتباههای رایج این است که انسان میخواهد زندگی خود را یکباره متحول کند.
برای نمونه، تصمیم میگیرد از فردا:
روزی یک ساعت ورزش کند.
رژیم غذایی را کاملاً تغییر دهد.
مطالعه روزانه را آغاز کند.
سحرخیز شود.
زبان خارجی یاد بگیرد.
طبیعی است که اجرای همزمان این تصمیمها دشوار خواهد بود.
مغز انسان در برابر تغییرهای بزرگ مقاومت میکند؛ اما اگر تغییرها کوچک و تدریجی باشند، احتمال تبدیل شدن آنها به عادت بسیار بیشتر است.
این اصل، با آموزههای اسلامی نیز هماهنگ است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند:
محبوبترین عمل نزد خدا، عملی است که استمرار داشته باشد؛ هرچند اندک باشد
این روایت، یکی از مهمترین اصول تقویت اراده را بیان میکند. اگر کسی هر روز فقط پانزده دقیقه ورزش کند و آن را یک سال ادامه دهد، معمولاً نتیجهای بسیار بهتر از فردی خواهد گرفت که چند هفته، روزی دو ساعت ورزش کند و سپس برنامه را به طور کامل کنار بگذارد.
راهکارهای عملی برای تقویت اراده
خوشبختانه اراده، یک ویژگی ذاتی و تغییرناپذیر نیست؛ بلکه مهارتی است که با تمرین تقویت میشود.
همانگونه که عضلات بدن با ورزش قویتر میشوند، اراده نیز با تمرینهای مداوم رشد میکند. انسانی که امروز در پایبندی به تصمیمهای خود مشکل دارد، میتواند با اصلاح عادتها و شیوه زندگی، به فردی منظم و باپشتکار تبدیل شود.
راهکارهای عملی برای تقویت اراده
۱. هدف خود را به قدمهای کوچک تقسیم کنید
یکی از مهمترین دلایل شکست تصمیمها این است که انسان تنها به نتیجه نهایی نگاه میکند. کسی که میخواهد بیست کیلوگرم وزن کم کند، از همان ابتدا به عدد روی ترازو فکر میکند؛ یا دانشجویی که قصد قبولی در آزمونی مهم را دارد، فقط نتیجه نهایی را در ذهن میبیند. این فاصله زیاد میان وضعیت فعلی و هدف، گاهی آنقدر بزرگ به نظر میرسد که انگیزه انسان را از بین میبرد.
راهکار مؤثر این است که هدف بزرگ را به قدمهای کوچک و قابل انجام تقسیم کنید. اگر تصمیم گرفتهاید ورزش را آغاز کنید، لازم نیست از روز اول یک ساعت ورزش کنید؛ حتی ده یا پانزده دقیقه ورزش منظم، اگر هر روز انجام شود، ارزشمندتر از برنامهای سنگین است که پس از چند روز رها شود. در زمینه مطالعه نیز به جای تصمیم برای خواندن یک کتاب کامل، میتوان روزانه ده صفحه مطالعه را هدف قرار داد. این پیشرفتهای کوچک، احساس موفقیت ایجاد میکنند و انگیزه ادامه مسیر را افزایش میدهند.
در کتاب تعلیم و تربیت در اسلام، استاد شهید مرتضی مطهری بر نقش تربیت تدریجی تأکید میکند و معتقد است رشد واقعی انسان، نتیجه استمرار در رفتارهای درست است، نه هیجانهای زودگذر.
۲. به جای انگیزه، بر نظم تکیه کنید
بسیاری از افراد منتظر میمانند تا احساس انگیزه پیدا کنند و سپس کار خود را آغاز کنند؛ اما واقعیت این است که انگیزه همیشه ثابت نیست. گاهی انسان با اشتیاق فراوان از خواب بیدار میشود و گاهی حتی انجام سادهترین کارها نیز برایش دشوار است.
افراد موفق، کارهای مهم زندگی را به احساسات لحظهای وابسته نمیکنند. آنها برای ورزش، مطالعه، عبادت یا یادگیری، زمان مشخصی تعیین میکنند و تا حد امکان به آن پایبند میمانند.
برای مثال، اگر تصمیم گرفتهاید هر روز پیادهروی کنید، بهتر است ساعت مشخصی را انتخاب کنید و بدون توجه به میزان انگیزه، در همان ساعت برنامه خود را انجام دهید. پس از مدتی، این رفتار به یک عادت تبدیل میشود و دیگر نیاز کمتری به انگیزه خواهید داشت.
امام علی علیهالسلام میفرمایند:
قَلِيلٌ يَدُومُ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ
کار اندکی که استمرار داشته باشد، از کار فراوانی که زود رها شود، بهتر است
منبع: نهجالبلاغه، حکمت ۴۴۴.
این سخن، یکی از اصول اساسی تقویت اراده را بیان میکند؛ استمرار، از شدت عمل مهمتر است.
۳. محیط خود را به نفع موفقیت تغییر دهید
گاهی انسان تصور میکند مشکل از ضعف اراده اوست، در حالی که محیط اطرافش او را به سمت رفتارهای نادرست سوق میدهد.
برای مثال، اگر هدف شما کاهش وزن است، اما همیشه خوراکیهای پرکالری در خانه وجود دارد، مقاومت در برابر آنها بسیار دشوار خواهد بود. یا اگر تصمیم گرفتهاید مطالعه کنید، اما تلفن همراه دائماً در کنار شماست و هر چند دقیقه یکبار اعلان جدیدی دریافت میکنید، تمرکز خود را از دست خواهید داد.
روانشناسان معتقدند حذف محرکهای مزاحم، بسیار مؤثرتر از تکیه صرف بر اراده است. اگر میخواهید مطالعه کنید، تلفن همراه را از اتاق خارج کنید. اگر قصد دارید ورزش را ترک نکنید، لباس ورزشی را از شب قبل آماده بگذارید. اگر میخواهید نماز اول وقت بخوانید، زمان کارهای دیگر را طوری تنظیم کنید که با وقت نماز تداخل نداشته باشد. گاهی یک تغییر کوچک در محیط، اثری بیشتر از صدها تصمیم جدید دارد.
۴. شکست را پایان راه ندانید
یکی از تفاوتهای مهم افراد موفق با دیگران، نگاه آنان به شکست است.
فرض کنید تصمیم گرفتهاید هر روز ورزش کنید، اما یک روز به دلیل خستگی یا سفر، برنامه شما اجرا نمیشود. بسیاری از افراد در همین نقطه با خود میگویند: دیگر فایدهای ندارددو کل برنامه را کنار میگذارند. در حالی که یک روز وقفه، به معنای شکست نیست. آنچه خطرناک است، ادامه ندادن مسیر است.
در سیره اهلبیت علیهمالسلام نیز تأکید فراوانی بر بازگشت و ادامه راه دیده میشود. انسان ممکن است خطا کند یا در مسیر رشد دچار لغزش شود، اما ارزش واقعی در این است که دوباره برخیزد و حرکت کند.
بنابراین، اگر یک روز برنامه شما به هم خورد، به جای سرزنش خود، از همان روز یا حداکثر روز بعد، دوباره ادامه دهید.
۵. از خداوند برای استقامت کمک بخواهید
اسلام، اراده را تنها یک مهارت روانشناختی نمیداند؛ بلکه آن را با ایمان و توکل نیز پیوند میدهد. انسان هرچقدر هم برنامهریزی دقیقی داشته باشد، برای پایداری در مسیر به یاری خداوند نیازمند است.
قرآن کریم میفرماید:
وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا: کسانی که در راه ما تلاش کنند، قطعاً آنان را به راههای خود هدایت خواهیم کرد./(سوره عنکبوت، آیه ۶۹)
این آیه امیدبخش است؛ زیرا نشان میدهد اگر انسان صادقانه برای اصلاح خود تلاش کند، خداوند نیز او را در این مسیر یاری خواهد کرد.
خواندن دعا، توکل بر خدا، مراقبت بر نماز و درخواست استقامت، علاوه بر آثار معنوی، آرامش و امید بیشتری به انسان میبخشد و او را در ادامه مسیر توانمندتر میکند.
جمعبندی
اگر بارها تصمیم گرفتهاید ورزش کنید، وزن کم کنید، مطالعه را آغاز کنید، مهارتی بیاموزید یا عادت ناپسندی را ترک کنید، اما در میانه راه متوقف شدهاید، تصور نکنید که انسان بیارادهای هستید. در بیشتر موارد، مشکل از نداشتن اراده نیست؛ بلکه از شیوه نادرست برنامهریزی، وابستگی بیش از حد به انگیزه، هدفهای غیرواقعبینانه یا نداشتن عادتهای پایدار ناشی میشود. اسلام و روانشناسی، هر دو بر یک اصل مهم تأکید دارند: موفقیت، نتیجه قدمهای کوچک اما مستمر است. کسی که هر روز اندکی پیشرفت میکند، در بلندمدت به جایگاهی میرسد که شاید در آغاز راه تصور آن را نیز نداشته باشد.
پس اگر امروز میخواهید زندگی خود را تغییر دهید، لازم نیست منتظر انگیزهای خارقالعاده باشید. از یک قدم کوچک آغاز کنید، آن را هر روز تکرار کنید، از شکستهای موقت ناامید نشوید و از خداوند برای استقامت یاری بخواهید. همین استمرار، بهتدریج اراده شما را میسازد و شما را به اهدافی میرساند که روزی فقط یک آرزو بودند.
منابع
قرآن کریم
(سوره نازعات، آیات ۴۰ و ۴۱، سوره بقره، آیه ۱۴۳، سوره زمر، آیه ۵۳، سوره عنکبوت، آیه ۶۹)
نهجالبلاغه، ترجمه و شرح محمد دشتی، انتشارات مشهور، حکمتهای ۴۴۴ و ۴۴۹.
مرتضی مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، انتشارات صدرا.
مرتضی مطهری، بیست گفتار، انتشارات صدرا (مباحث مربوط به خودسازی و تربیت).
آیتالله عبدالله جوادی آملی، اخلاق در قرآن، انتشارات اسراء، جلد ۱، مباحث مربوط به جهاد با ۸نفس و استقامت.
محمدرضا ریشهری، میزان الحکمة، ترجمه فارسی، انتشارات دارالحدیث، مدخلهای «اراده»، «همت»، «استقامت» و «صبر».
نویسنده: فروغ دیمه ای
ویرایش: زینب کامکار
