بسیاری از افراد تصور میکنند احترام دیگران با زیبایی ظاهری، ثروت، موقعیت اجتماعی یا قدرت به دست میآید؛ اما تجربه زندگی نشان میدهد این عوامل، اگرچه ممکن است در نگاه اول توجه دیگران را جلب کنند، ماندگار نیستند. احترامی که بر پایه ظاهر یا موقعیت شکل بگیرد، با تغییر شرایط نیز از بین میرود؛ اما احترامی که از شخصیت انسان سرچشمه بگیرد، حتی با گذشت سالها باقی میماند. در این مقاله می خوانیم چه زنانی احترام دیگران را به دست میآورند؟
حتماً در اطراف خود افرادی را دیدهاید که با ورودشان به یک جمع، دیگران ناخودآگاه برای آنان احترام قائل میشوند. شاید این افراد نه ثروتمندترین باشند، نه مشهورترین و نه زیباترین؛ اما نوع رفتار، آرامش، ادب و متانت آنها باعث میشود دیگران به شخصیتشان اعتماد کنند. در مقابل، افرادی نیز هستند که با وجود امکانات فراوان، به دلیل تندخویی، خودخواهی یا بیاحترامی، جایگاه مناسبی در دل دیگران پیدا نمیکنند.
اسلام نیز معیار ارزش انسان را ویژگیهای اخلاقی و معنوی میداند، نه ظواهر دنیوی. خداوند متعال میفرماید: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ؛ گرامیترین شما نزد خداوند، پرهیزکارترین شماست.»[1] (سوره حجرات، آیه ۱۳)
این آیه نشان میدهد که کرامت و احترام واقعی، ریشه در شخصیت و تقوای انسان دارد. هر اندازه صفات اخلاقی انسان رشد کند، احترام او نیز در نگاه مردم پایدارتر خواهد شد.
در مطلب پیش رو، با تکیه بر قرآن، روایات اهلبیت علیهمالسلام و منابع معتبر اخلاق اسلامی، ویژگیهایی را بررسی میکنیم که باعث میشود یک زن، نه با جلب توجه ظاهری، بلکه با شخصیت، رفتار و منش خود، احترام دیگران را به دست آورد.
ویژگی اول؛ وقار و آرامش در رفتار
یکی از نخستین ویژگیهایی که در برخورد با یک زن باوقار به چشم میآید، آرامش اوست. چنین فردی برای اثبات ارزش خود نیازی به بلند صحبت کردن، خودنمایی یا واکنشهای هیجانی ندارد. او پیش از آنکه سخنی بر زبان بیاورد، درباره پیامد آن میاندیشد و تلاش میکند رفتار او باعث آرامش اطرافیان شود، نه تنش و آشفتگی.
وقار، به معنای سکوت دائمی یا گوشهگیری نیست. زن باوقار میتواند اجتماعی، فعال و خوشبرخورد باشد، اما در گفتار، پوشش، خنده، شوخی و تصمیمگیری، تعادل را حفظ میکند. او اجازه نمیدهد احساسات زودگذر، شخصیتش را تحت تأثیر قرار دهد.
در کتاب معراج السعادة، ملا احمد نراقی، وقار را از صفات انسانهای عاقل و باایمان میداند و بیان میکند که انسان باوقار، پیش از هر تصمیم یا سخن، عقل و اخلاق را معیار قرار میدهد، نه هیجان و احساس لحظهای. [2]
امروزه در روانشناسی نیز از این ویژگی با عنوان تنظیم هیجان یاد میشود؛ یعنی توانایی کنترل احساسات و انتخاب بهترین واکنش در شرایط مختلف. تحقیقات نشان داده است افرادی که از این مهارت برخوردارند، روابط اجتماعی موفقتر و احترام بیشتری در محیط خانواده و جامعه کسب میکنند.
از نگاه اسلام نیز، آرامش در رفتار نشانه قدرت شخصیت است، نه ضعف. امام علی علیهالسلام میفرمایند: «الوَقارُ حِليَةُ العَقلِ ؛ وقار، زيور خرد است.»[3]
این سخن نشان میدهد که وقار، نتیجه رشد عقل و پختگی شخصیت است و هرچه انسان از نظر اخلاقی کاملتر شود، رفتار او نیز آرامتر و سنجیدهتر خواهد بود.
ویژگی دوم؛ احترام گذاشتن به دیگران
برخی افراد تصور میکنند احترام، چیزی است که باید از دیگران دریافت کنند؛ در حالی که احترام، پیش از آنکه دریافت شود، باید به دیگران هدیه داده شود.
زنانی که در محیط خانواده، محل کار یا اجتماع مورد احترام قرار میگیرند، معمولاً خود نیز به شخصیت دیگران احترام میگذارند. آنان هنگام گفتوگو، سخن دیگران را قطع نمیکنند، از تحقیر و تمسخر پرهیز دارند، به تفاوت دیدگاهها احترام میگذارند و حتی هنگام اختلاف نظر، ادب را فراموش نمیکنند.
قرآن کریم مسلمانان را از هرگونه تمسخر، تحقیر و بدگمانی نسبت به دیگران نهی کرده و میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید، هیچ گروهی گروه دیگر را مسخره نکند.» (سوره حجرات، آیه ۱۱)
این دستور الهی، تنها مربوط به روابط اجتماعی نیست، بلکه در خانواده نیز اهمیت فراوانی دارد. زنی که همسر، فرزندان، والدین و اطرافیان خود را با احترام خطاب میکند، در حقیقت بذر احترام را در روابط خود میکارد.
رسول خدا (ص) نیز با وجود جایگاه والای خود، با همه مردم با احترام رفتار میکردند؛ به سخنان آنان گوش میدادند، از کلمات محبتآمیز استفاده میکردند و هیچگاه شخصیت افراد را خرد نمیکردند. همین رفتار کریمانه، یکی از مهمترین عوامل محبوبیت و نفوذ اخلاقی ایشان در جامعه بود.
بنابراین، اگر کسی میخواهد در دل دیگران جایگاهی پایدار پیدا کند، باید بداند که احترام، پیش از آنکه یک حق باشد، یک مسئولیت اخلاقی است. انسانهایی که به دیگران کرامت میبخشند، معمولاً خود نیز از همان کرامت بهرهمند میشوند.
ویژگی سوم؛ عزت نفس و حفظ کرامت شخصی
یکی از مهمترین ویژگیهای زنانی که احترام دیگران را به دست میآورند، عزت نفس است. عزت نفس با غرور تفاوت دارد. انسان مغرور خود را از دیگران برتر میبیند، اما انسان دارای عزت نفس، برای خود ارزش قائل است و در عین حال به ارزش و شخصیت دیگران نیز احترام میگذارد.
زنی که عزت نفس دارد، شخصیت خود را برای جلب توجه دیگران زیر سؤال نمیبرد. او برای پذیرفته شدن در یک جمع، مجبور نیست عقایدش را برخلاف باورهای خود تغییر دهد یا رفتاری انجام دهد که با ارزشهای اخلاقی و دینیاش سازگار نیست. چنین زنی میداند که احترام واقعی از درون شخصیت انسان آغاز میشود، نه از تأیید دیگران.
بسیاری از مشکلات روابط اجتماعی و حتی خانوادگی، زمانی آغاز میشود که انسان ارزش خود را وابسته به تعریف، تشویق یا تأیید دیگران بداند. در این حالت، کوچکترین بیتوجهی یا انتقاد، احساس ارزشمندی او را از بین میبرد. اما کسی که عزت نفس دارد، نقد را فرصتی برای رشد میبیند و شخصیت خود را با نظر دیگران نمیسنجد.
امام علی علیهالسلام میفرمایند: «مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَيْهِ شَهَوَاتُهُ؛ کسی که نفس خویش را گرامی بدارد، خواستههای پست در نظر او بیارزش میشود.»[4] ( نهج البلاغه، حکمت 449)
این سخن ارزشمند نشان میدهد که حفظ کرامت نفس، انسان را از بسیاری از رفتارهای نادرست بازمیدارد. کسی که شخصیت خود را محترم میشمارد، حاضر نیست برای جلب توجه یا کسب محبوبیت، از اصول اخلاقی خود فاصله بگیرد.
در کتاب جامع السعادات نیز ملا مهدی نراقی بیان میکند که عزت نفس، یکی از پایههای فضایل اخلاقی است و بسیاری از گناهان، ریشه در احساس حقارت و کمارزشی انسان دارند.
ویژگی چهارم؛ خوشاخلاقی و خوشرفتاری
شاید هیچ ویژگیای به اندازه خوشاخلاقی نتواند احترام و محبوبیت انسان را در جامعه افزایش دهد. ممکن است زیبایی ظاهری در نگاه اول توجه دیگران را جلب کند، اما این اخلاق نیکوست که باعث ماندگاری یک رابطه میشود.
خوشاخلاقی به معنای آن نیست که انسان همیشه با همه موافق باشد یا هرگز ناراحت نشود. بلکه یعنی حتی هنگام اختلاف نظر نیز ادب، انصاف و احترام را حفظ کند.
زن خوشاخلاق، در خانه محیطی آرام ایجاد میکند، در محل کار همکاری قابل اعتماد است و در جمع دوستان و بستگان، باعث ایجاد صمیمیت میشود. او به جای سرزنش، راهحل ارائه میدهد و به جای تحقیر، با احترام سخن میگوید.
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «إِنَّ أَحَبَّكُمْ إِلَيَّ وَأَقْرَبَكُمْ مِنِّي يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحَاسِنُكُمْ أَخْلَاقًا؛ محبوبترین و نزدیکترین شما به من در روز قیامت، خوشاخلاقترین شما هستند.»[5] (بحار الأنوار: 71/385/26)
این روایت نشان میدهد که اخلاق نیکو، تنها یک مهارت اجتماعی نیست، بلکه جایگاه معنوی انسان را نیز ارتقا میدهد.
افراد خوشاخلاق، روابط پایدارتر، اعتماد اجتماعی بیشتر و رضایت بالاتری از زندگی دارند. دلیل آن روشن است؛ انسانها در کنار کسانی احساس امنیت میکنند که رفتارشان قابل پیشبینی، محترمانه و مهربانانه باشد.
اختلافات در زندگی زناشویی: شناسایی تفاوتها و حذف رفتارهای مخرب در ازدواج
ویژگی پنجم؛ توانایی کنترل خشم و احساسات
همه انسانها در زندگی با موقعیتهایی روبهرو میشوند که ممکن است باعث عصبانیت، ناراحتی یا ناامیدی شود. تفاوت افراد در این نیست که چه کسی هرگز عصبانی نمیشود؛ بلکه در این است که هنگام خشم چگونه رفتار میکند.
زنانی که احترام دیگران را حفظ میکنند، اجازه نمیدهند یک لحظه عصبانیت، شخصیت و اعتبار سالها تلاش آنان را از بین ببرد. آنان پیش از واکنش، کمی سکوت میکنند، شرایط را میسنجند و سپس تصمیم میگیرند.
قرآن کریم در توصیف بندگان شایسته خدا میفرماید: «وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ. ؛آنان که خشم خود را فرو میبرند، از مردم درمیگذرند و خداوند نیکوکاران را دوست دارد.»(سوره آلعمران، آیه ۱۳۴)
فرو بردن خشم به معنای سرکوب احساسات نیست؛ بلکه یعنی انسان اجازه ندهد احساسات منفی، او را به رفتارهای نادرست سوق دهد.
در کتاب اخلاق در قرآن، آیتالله عبدالله جوادی آملی توضیح میدهد که یکی از نشانههای رشد اخلاقی انسان، توانایی کنترل نفس در هنگام خشم است. کسی که بر خشم خود مسلط باشد، در حقیقت بر یکی از دشوارترین تمایلات نفسانی غلبه کرده است.[6]
در محیط خانواده نیز کنترل خشم نقش بسیار مهمی دارد. بسیاری از اختلافهایی که به روابط آسیب میزنند، نه به دلیل اصل مشکل، بلکه به خاطر شیوه بیان آن به وجود میآیند. یک جمله تند، یک تحقیر یا یک تصمیم عجولانه، گاهی اثری بر جای میگذارد که جبران آن سالها زمان میبرد.
به همین دلیل، زن باوقار تلاش میکند حتی در شرایط دشوار نیز ادب، متانت و احترام را حفظ کند؛ زیرا میداند احترامی که با سالها رفتار نیکو به دست آمده است، نباید با چند دقیقه عصبانیت از بین برود.
ویژگی ششم؛ اهل رشد، یادگیری و دانایی بودن
یکی از ویژگیهای مشترک زنانی که در خانواده و جامعه مورد احترام قرار میگیرند، این است که هیچگاه یادگیری را متوقف نمیکنند. آنان بهخوبی میدانند که زیبایی ظاهری با گذشت زمان تغییر میکند، اما دانایی، بینش و مهارت، سرمایهای است که هر روز ارزش بیشتری پیدا میکند.
در فرهنگ اسلامی، علمآموزی تنها یک امتیاز نیست، بلکه وظیفهای برای زن و مرد مسلمان به شمار میرود. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ وَمُسْلِمَةٍ؛ دانشاندوزی بر هر مرد و زن مسلمان واجب است.»[7] (الکافي، جلد۱، صفحه۳۰) این نگاه نشان میدهد که اسلام، رشد فکری و علمی زنان را لازمه پیشرفت فردی و اجتماعی میداند.
زنی که مطالعه میکند، مهارتهای ارتباطی خود را افزایش میدهد، درباره تربیت فرزند، روابط خانوادگی، معارف دینی و مسائل روز آگاهی کسب میکند، در تصمیمگیریهای زندگی نیز موفقتر عمل خواهد کرد. چنین فردی در گفتوگوهای خانوادگی و اجتماعی، سخنانی سنجیده و مستند بیان میکند و همین موضوع باعث افزایش احترام دیگران نسبت به او میشود.
در کتاب تعلیم و تربیت در اسلام، استاد شهید مرتضی مطهری توضیح میدهد که رشد علمی باید همراه با رشد اخلاقی باشد؛ زیرا اگر دانش از اخلاق جدا شود، نهتنها موجب سعادت انسان نخواهد شد، بلکه ممکن است به ابزاری برای برتریجویی و آسیب رساندن به دیگران تبدیل شود.[8]
از سوی دیگر، قرآن کریم میان انسانهای دانا و نادان تفاوت قائل شده و میفرماید: «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ؛ بگو آیا کسانی که میدانند با کسانی که نمیدانند برابرند؟» (سوره زمر، آیه ۹)
بنابراین، یکی از راههای افزایش احترام در جامعه، سرمایهگذاری بر دانش، مطالعه و رشد مستمر است؛ زیرا انسان دانا، بهتر میاندیشد، بهتر تصمیم میگیرد و بهتر با دیگران ارتباط برقرار میکند.
هنر تربیت بدون درگیری: چگونه خشم خود را در تربیت کودک مدیریت کنیم؟
ویژگی هفتم؛ صداقت و قابل اعتماد بودن
اعتماد، یکی از ارزشمندترین سرمایههای هر انسان است؛ سرمایهای که بهسادگی به دست نمیآید و اگر از بین برود، بازگرداندن آن بسیار دشوار خواهد بود.
زنانی که دیگران برای آنان احترام ویژهای قائل هستند، معمولاً افرادی صادق، رازدار و قابل اعتمادند. آنان سخنی را که نباید گفته شود، بازگو نمیکنند، وعدهای نمیدهند که توان انجامش را ندارند و در گفتار و رفتار خود، صداقت را اصل قرار میدهند.
در محیط خانواده، صداقت باعث ایجاد احساس امنیت میشود. همسر، فرزندان و نزدیکان، زمانی آرامش واقعی را تجربه میکنند که بدانند میتوانند به سخن و رفتار یکدیگر اعتماد کنند. در محیط اجتماعی نیز افراد قابل اعتماد، مسئولیتهای مهمتری بر عهده میگیرند و جایگاه بالاتری پیدا میکنند.
قرآن کریم میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا؛ خداوند به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحبانش بازگردانید.» (سوره نساء، آیه ۵۸) امانت، تنها به اموال محدود نمیشود؛ بلکه امانتداری در سخن، حفظ اسرار، وفای به عهد و صداقت در روابط را نیز دربرمیگیرد.
در کتاب اخلاق در خانواده، آیتالله حسین مظاهری تأکید میکند که اعتماد، ستون اصلی آرامش خانواده است و هر رفتار خلاف صداقت، این ستون را سست میکند.[9]
به همین دلیل، زنانی که همواره راستگو، امانتدار و وفادار به تعهدات خود هستند، نهتنها در خانواده، بلکه در محیط کار و اجتماع نیز مورد احترام قرار میگیرند.
جمعبندی
احترام دیگران، هدیهای نیست که بدون تلاش به دست آید؛ بلکه نتیجه سالها ساختن شخصیت، اصلاح رفتار و پایبندی به ارزشهای اخلاقی است. اسلام نیز انسان را به همین مسیر دعوت میکند؛ مسیری که در آن، وقار، خوشاخلاقی، عزت نفس، کنترل خشم، علمآموزی و صداقت، پایههای شخصیت را شکل میدهند. اگر زنی میخواهد در قلب اطرافیان جایگاهی پایدار داشته باشد، لازم نیست برای جلب توجه، خود را به زحمت بیندازد یا ارزش خود را در ظاهر و تأیید دیگران جستوجو کند. آنچه احترام واقعی را ماندگار میکند، شخصیتی است که بر پایه ایمان، اخلاق و کرامت انسانی ساخته شده باشد.
شاید تغییر همه این ویژگیها در مدت کوتاهی امکانپذیر نباشد، اما هر گام کوچکی که انسان برای اصلاح اخلاق، افزایش دانش، تقویت صبر و بهبود رفتار خود برمیدارد، او را به شخصیتی نزدیکتر میکند که هم نزد خداوند عزیز است و هم در نگاه مردم، شایسته احترام.
منابع
[1] – قرآن کریم
[2] – معراج السعادة، ملا احمد نراقی
[3] – به نقل از سایت کتابخانه احادیث شیعه؛ [غرر الحكم : 270.]، https://www.hadithlib.com
[4]– نهج البلاغه، حکمت 449
[5] – به نقل سایت کتابخانه احادیث شیعه؛ بحار الأنوار: 71/385/26
[6] – اخلاق در قرآن، آیتالله عبدالله جوادی آملی، انتشارات اسراء
[7] – به نقل از سایت جامع الاحادیث؛ الکافي ،جلد۱ ،صفحه۳۰ ، https://hadith.inoor.ir/
[8] – تعلیم و تربیت در اسلام، استاد شهید مرتضی مطهری
[9] – اخلاق در خانواده، آیتالله حسین مظاهری، انتشارات اخلاق.
نویسنده: حمیده فخرآبادی
ویرایشگر: رقیه زارع
