تا به حال شده پس از سرزنش و دعوای شدید فرزندتان، احساس پشیمانی کنید؟ گاهی هم بعد از تندی با کودک متوجه شده اید که نتیجه برعکس آنچه می خواستید شده است. بعضی از والدین فکر می کنند که سخت گیری و انتقاد مداوم، راه رسیدن به یک تربیت درست است؛ اما حقیقت این است که زیادهروی در سرزنش کردن، آتش لجاجت را شعلهور میکند. در این مقاله هنر تربیت بدون درگیری را به والدین خواهیم گفت.
رفتار درست مادر با پرخاشگری نوجوانان پسر؛ راهنمای علمی برای مدیریت خشم نوجوان
بسیاری از والدین هنگام دیدن اشتباه کودک، بلافاصله به سراغ «عیبجویی» میروند. اما از نظر روانشناسی و آموزههای دینی، این روش با هدف تربیت در تضاد است. وقتی بر خطای کودک تمرکز میکنیم، او احساس بیارزشی میکند و برای محافظت از عزت نفس خود، به لجاجت پناه میبرد.
امام على عليه السلام فرمودند: زياده روى در سرزنش، آتش لجاجت را شعله ور مى كند.[1] پس والدین عزیز اندازه نگه دارید که اندازه نکوست.
۲. روش پیامبر (ص) در اصلاح رفتار: آموزش به جای انتقاد
تفاوت بزرگ میان یک مربی موفق و یک فرد تندیگر، در نحوه بیان اشتباه است. طبق آموزههای نبوی، پیامبر (ص) هرگز به کارهای کودکان عیب و ایراد نمیگرفتند. روش ایشان به شرح زیر بود:
جایگزینی ایراد با راهنما: ایشان به جای اینکه بگوید «این کار غلط است»، میفرمودند: «این گونه انجام بده.»[2]
کودکان برای تشخیص کارهای خوب و بد به راهنمایی والدین و مربیان نیاز دارند. باید نیکیها به آنها آموزش داده شود و برای انجام کارهای پسندیده تشویق شوند، همچنین از کارهای ناپسند آگاه گردند؛ اما زیادهروی در امر و نهی، سرزنش و ملامت مداوم نه تنها باعث اصلاح رفتار کودک نمیشود، بلکه او را به مقاومت، لجاجت و سرپیچی بیشتر وادار میکند. زیرا سرزنش مکرر با کرامت و شخصیت کودک سازگار نیست و در نهایت میتواند موجب خستگی روانی، پرخاشگری و بروز رفتارهای خشن در او شود.[3]
استفاده روش پیامبر باعث میشود کودک احساس نکند مورد قضاوت قرار گرفته، بلکه احساس کند در حال یادگیری یک مهارت جدید است.
حسادت در کودکان و راههای درمان آن
۳. مدیریت خشم: تربیت با بخشش یا تندی؟
یک باور غلط میان برخی وجود دارد که میگوید: «با بخشش زیاد، تربیت ممکن نیست.» اما نگاه دقیق به سنت بزرگان دین نشان میدهد که رحمت و بخشش، بستری برای یادگیری است، نه مانعی برای نظم.
امام علی علیه السلام فرمودند: «با خشم تربیت ممکن نیست»[4]
وقتی والدین در اوج خشم اقدام به تربیت یا تنبیه میکنند، در واقع در حال تخلیه هیجان خود هستند، نه تربیت کودک. تربیت در زمان خشم، معمولاً با بیعدالتی همراه است و اثر آموزشی خود را از دست میدهد.
اخطار:
تنبیه کودکان پیامدهای منفی و گستردهای دارد؛ از جمله افزایش پرخاشگری، بروز رفتارهای آزارگرانه در آینده، گرایش به جرم و بزهکاری، اضطراب، افسردگی، ترس و اختلالات خواب. همچنین باعث دروغگویی برای فرار از تنبیه، کاهش تمرکز، افت حافظه و ضعف در عملکرد تحصیلی میشود.[5]
۴. قانون طلایی: قهر کوتاه، نه جدایی عمیق
هدف از تنبیه، دور کردن فرد از بدی است؛ بنابراین نباید شخصیت او تحقیر شود. هنگام تنبیه کودک باید رفتار نادرست او مورد نکوهش قرار گیرد، نه خودِ او، و به او فهماند که با وجود دوست داشتنش، به دلیل رفتار ناپسندش تنبیه میشود. همچنین تنبیه باید سنجیده و متناسب با روحیه فرد باشد؛ گاهی یک نگاه، چشمپوشی یا قهر کوتاه میتواند مؤثرتر از سرزنش و تنبیه بدنی باشد.[6]
اگر رفتار کودک به گونهای بود که نیاز به فاصله گرفتن داشت، اسلام راهکار هوشمندانهای را پیشنهاد میدهد. در احادیث آمده است:
كسى گفت : از فرزندم به امام كاظم عليه السلام شكايت كردم . ايشان فرمودند : «او را نزن بلكه با او قهر كن ولى نه به مدّت طولانى.»[7] پس کودک تنبیه می شود بدون درگیری، این است هنر تربیت بدون درگیری.
این جمله حاوی دو نکته کلیدی برای والدین است:
- اجتناب از خشونت فیزیکی: تنبیه بدنی تنها باعث ترس و پنهانکاری میشود، نه درک مسئولیت.
- مدیریت فاصله عاطفی (قهر موقت): قهر کردن میتواند ابزاری برای نشان دادن نارضایتی از یک رفتار خاص باشد، اما نباید به یک «جنگ سرد» طولانی تبدیل شود. طولانی شدن مدت قهر، اعتماد کودک به عشق بیقید و شرط والدین را از بین میبرد.
نتیجهگیری: چگونه از امروز شروع کنیم؟
تربیت فرزند، باید همراه با صبر و مهربانی باشد، برای تبدیل شدن به یک والد موفق باید این سه گام را امتحان کنید:
– به جای “چرا این کار را کردی؟”، بگویید “دفعه بعد این کار را اینطور انجام بده”.
– قبل از صحبت با کودک، ابتدا خشم خود را مدیریت کنید.
– بعد از مدیریت خشم، بهترین تنبیه را که همان قهر کوتاه مدت است، انجام دهید.
با یادگیری هنر تربیت بدون درگیری؛ یعنی «آموزش به جای سرزنش»، شما نه تنها فرزند خود را تربیت میکنید، بلکه آتش لجاجت را خاموش و نور آگاهی را در او روشن میسازید.
منابع:
[1] -[غرر الحكم؛ 1768.] به نقل از کتابخانه احادیث شیعه
[2] -رحمت پور یزدی، با كودكان كودكي كنيد، كرمان: مهرتا،1399،ص 39
[3] – عباس اسماعیلی یزدی، فرهنگ تربیت، قم : مسجد مقدس صاحب الزمان (جمکران )، 1382، 299
[4] – تصنیف غررالحکم و دررالکلم، ح 6912.
[5] – سيدجواد حسيني خواه، تنبيه بدني كودكان در نظام بين الملل حقوق بشر و فقه اماميه، مركز فقهي ائمه اطهار عليهم السلام – قم 1389، ص112
[6] – داوود حسيني، جايگاه تشويق و تنبيه در اسلام، قم: صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، مركز پژوهشهاي اسلامي، ۱۳۸۱، صص120-121
[7] – عدّة الداعى ، ص 79، به نقل از کتابخانه احادیث شیعه
نویسنده و ویرایشگر: رقیه زارع
