چه سورههایی برای دفع سحر و چشمزخم سفارش شدهاند؟ از منظر قرآن و روایات
با گسترش فضای مجازی، مطالب فراوانی درباره سحر، چشمزخم و راههای مقابله با آن منتشر میشود. برخی افراد، فهرستهای طولانی از سورهها و دعاها را بدون ذکر منبع معرفی میکنند و حتی برای هر مشکل، نسخهای قطعی ارائه میدهند. این در حالی است که در آموزههای شیعه، پذیرش هر ادعایی بدون دلیل معتبر، صحیح نیست و باید میان آنچه در قرآن و روایات معتبر آمده است و آنچه صرفاً در میان مردم رواج یافته، تفاوت قائل شد. این که قرآن کریم چه سورههایی برای دفع سحر و چشمزخم مفید می داند مستقیم بیان نشده است؛ ولی وجود سحر را بهطور کلی انکار نمیکند؛ بلکه در داستان هاروت و ماروت به آن اشاره کرده و از آثار زیانبار آن سخن گفته است.
همچنین از نفاثات فی العقد یاد میکند که مفسران آن را به یکی از شیوههای سحر تفسیر کردهاند. با این حال، قرآن کریم بیش از آنکه انسان را به ترس از سحر دعوت کند، او را به پناه بردن به خداوند و تقویت ایمان سفارش میکند.
از نگاه اسلام، هیچ قدرتی مستقل از اراده الهی نیست و اگر آسیبی نیز متوجه انسان شود، خارج از مشیت خداوند نخواهد بود. به همین دلیل، مهمترین سپر در برابر سحر، چشمزخم و هر شر دیگری، ارتباط قلبی با خداوند، تلاوت قرآن، دعا و توکل بر پروردگار است.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل آیات مربوط به سحر، تأکید میکند که قرآن کریم ضمن پذیرش اصل وجود سحر، همه تأثیرات آن را وابسته به اذن الهی میداند و اجازه نمیدهد انسان گرفتار ترس و خرافهگرایی شود.
آیا قرآن برای مقابله با سحر و چشمزخم راهکاری معرفی کرده است؟
یکی از پرسشهای رایج این است که آیا قرآن کریم سوره یا آیاتی را برای حفظ انسان از سحر و چشمزخم معرفی کرده است؟
پاسخ این سؤال مثبت است؛ اما با یک توضیح مهم: در هیچ آیهای از قرآن نیامده است که فلان سوره بهطور مستقل و بدون اراده خداوند، اثر تکوینی قطعی دارد. بلکه آنچه در منابع معتبر شیعه مشاهده میشود، سفارش پیامبر اکرم (ص) و اهلبیت (ع) به تلاوت برخی سورهها برای پناه بردن به خداوند و درخواست حفظ از شرور است.
بنابراین، اثر حقیقی از آن خداوند است و قرآن، وسیلهای برای تقویت ایمان، توکل و درخواست حمایت الهی محسوب میشود.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان و آیتالله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه نیز بر همین نکته تأکید کردهاند که نباید برای آیات قرآن، اثری مستقل از اراده الهی تصور کرد.
سوره فلق؛ مهمترین سوره برای پناه بردن از سحر
اگر بخواهیم تنها یک سوره را نام ببریم که ارتباط مستقیم با موضوع سحر دارد، بدون تردید سوره فلق مهمترین سوره قرآن در این زمینه است.
خداوند در این سوره به پیامبر اکرم (ص) فرمان میدهد که از شر همه آفریدهها، تاریکی شب، حسودان و کسانی که در گرهها میدمند، به پروردگار پناه ببرد.
مفسران شیعه، عبارت وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ را اشاره به زنان یا افرادی دانستهاند که در زمان جاهلیت با گره زدن نخها و خواندن اوراد، به انجام سحر میپرداختند.
از همین رو، سوره فلق در روایات اسلامی یکی از مهمترین سورهها برای استعاذه و طلب حفاظت الهی معرفی شده است.
در حدیثی از امام صادق (ع) نقل شده است که خواندن دو سوره فلق و ناس برای حفظ انسان از بسیاری از آفات و شرور سفارش شده است.
شیخ عباس قمی نیز در مفاتیح الجنان، این دو سوره را در شمار سورههای مستحب برای تعقیبات و محافظت از انسان ذکر کرده است.
سوره ناس؛ پناهگاه مؤمن در برابر وسوسهها و شرور پنهان
سوره ناس در کنار سوره فلق، دو سورهای را تشکیل میدهد که در روایات با عنوان «معوذتین» شناخته میشوند؛ یعنی دو سورهای که انسان با خواندن آنها به خداوند پناه میبرد.
هرچند موضوع اصلی سوره ناس، وسوسههای شیطان است، اما بسیاری از عالمان شیعه معتقدند که هر عامل پنهانی که آرامش و امنیت روحی انسان را بر هم بزند، در مفهوم کلی استعاذه این سوره قرار میگیرد.
به همین دلیل، پیامبر اکرم (ص) در روایات متعدد، بر قرائت سورههای فلق و ناس پیش از خواب و در برخی موقعیتهای دیگر تأکید کردهاند.
این روایات نشان میدهد که اسلام، به جای گرفتار کردن انسان در ترس از سحر و جادو، او را به پناه بردن به خداوند، تقویت ایمان و استمرار در تلاوت قرآن دعوت میکند؛ زیرا امنیت حقیقی، تنها در سایه یاد خداوند به دست میآید.
سورههای دیگری که در روایات برای حفظ انسان سفارش شدهاند.
گرچه سوره فلق و سوره ناس مهمترین سورههای قرآنی برای پناه بردن از سحر، چشمزخم و دیگر آسیبهای پنهان هستند، اما در منابع معتبر شیعه، سورههای دیگری نیز برای حفظ انسان، ایجاد آرامش و دوری از بلاها سفارش شدهاند. البته باید توجه داشت که این توصیهها به معنای اثر مستقل سورهها نیست، بلکه آثار آنها در پرتو ایمان، اخلاص و اراده الهی معنا پیدا میکند.
آیتالکرسی؛ از مشهورترین آیات برای حفظ انسان
کمتر آیهای به اندازه آیتالکرسی در روایات اسلامی مورد سفارش قرار گرفته است. بسیاری از مسلمانان، این آیه را پس از نماز، هنگام خروج از منزل یا پیش از خواب تلاوت میکنند و آن را وسیلهای برای طلب حفاظت الهی میدانند.
در روایات نقل شده از امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام)، برای تلاوت آیتالکرسی آثار فراوانی بیان شده است؛ از جمله حفظ انسان از آفات، امنیت در سفر و دور ماندن از شر دشمنان.[1]
علامه مجلسی نیز در بحارالأنوار، روایات متعددی درباره فضیلت آیتالکرسی نقل کرده و آن را از برجستهترین آیات قرآن در زمینه حفظ و پناه الهی دانسته است. نکته قابل توجه این است که در این روایات، سخن از حفظ انسان به وسیله خداوند است، نه اینکه آیه بهصورت مستقل دارای قدرتی جدا از اراده الهی باشد.
سوره بقره؛ خانهای که شیطان از آن دور میشود
یکی دیگر از سورههایی که در روایات اسلامی جایگاه ویژهای دارد، سوره بقره است.
در روایات آمده است که تلاوت سوره بقره در خانه، موجب دور شدن شیطان و ایجاد فضای معنوی در خانواده میشود. هرچند این روایات بهطور مستقیم درباره ابطال سحر سخن نمیگویند، اما بسیاری از علما معتقدند که تقویت فضای ایمانی خانه، بهترین راه مقابله با وسوسههای شیطان و بسیاری از آسیبهای معنوی است.
آیتالله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه ذیل آیات مربوط به سحر، یادآور میشود که قرآن کریم بیش از آنکه انسان را به جستوجوی راههای خارقالعاده دعوت کند، او را به تقویت ایمان، عبادت و ارتباط با خداوند فرا میخواند.
به همین دلیل، تلاوت مستمر قرآن، بهویژه سوره بقره، یکی از توصیههای مهم در منابع دینی است.
آیا قرآن، سورهای را به طور خاص برای دفع چشمزخم معرفی کرده است؟
در منابع معتبر شیعه، پاسخ به این سؤال با دقت بیان شده است. اگرچه سوره فلق به دلیل درخواست پناه از شرور، از جمله سورههای مناسب برای این منظور دانسته شده و آیتالکرسی نیز برای حفظ انسان سفارش شده است، اما اینکه گفته شود «فلان سوره فقط برای چشمزخم نازل شده است»، پشتوانه روایی معتبری ندارد.
در مقابل، برخی روایات به خواندن آیات پایانی سوره قلم اشاره کردهاند؛ زیرا خداوند درباره دشمنان پیامبر میفرماید:
وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ…
برخی مفسران این آیه را با موضوع چشمزخم مرتبط دانستهاند، هرچند بسیاری از مفسران شیعه معتقدند که مفهوم اصلی آیه، شدت دشمنی و نگاههای آزاردهنده مشرکان نسبت به پیامبر اکرم (ص) است و نباید آن را تنها به چشمزخم محدود کرد.
آیا همراه داشتن آیات قرآن به عنوان حرز جایز است؟
در میان مسلمانان، رسم است که برخی آیات قرآن یا دعاهای مأثور را به صورت حرز همراه خود نگه میدارند.
اصل این کار، اگر بر پایه روایات معتبر و بدون اعتقاد به استقلال آن از خداوند باشد، در میان بسیاری از علمای شیعه پذیرفته شده است.
برای نمونه، حرز امام جواد (علیهالسلام) از مشهورترین حرزهایی است که درباره آن روایاتی نقل شده و بسیاری از فقها همراه داشتن آن را جایز دانستهاند.
اما علما همواره هشدار دادهاند که نباید هر نوشته یا دعایی را که افراد ناشناس یا مدعیان علوم غریبه ارائه میکنند، معتبر دانست. متأسفانه برخی سودجویان با استفاده از اعتقادات مردم، نوشتههایی را به نام حرز، دعانویسی یا ابطال سحر عرضه میکنند که هیچ پشتوانهای در منابع معتبر اسلامی ندارند.
از این رو، بهترین معیار، مراجعه به قرآن، دعاهای نقلشده از اهلبیت (علیهمالسلام) و کتابهای معتبر شیعه مانند مفاتیح الجنان است، نه اعتماد به ادعاهای بدون سند.
دعا چگونه زندگی انسان را تغییر میدهد؟ شرایط استجابت دعا
چند باور نادرست درباره سورههای قرآن و سحر
گاهی در فضای مجازی باورهایی که هیچ پشتوانهای در قرآن و روایات معتبر ندارند دیده می شود. شناخت این موارد، از گرفتار شدن در خرافات جلوگیری میکند و نگاه صحیحتری به آموزههای دینی میبخشد.
باور نادرست اول؛ هر مشکلی حتماً ناشی از سحر است
گاهی دیده میشود که برخی افراد، هر بیماری، اختلاف خانوادگی، شکست مالی یا تأخیر در ازدواج را به سحر و جادو نسبت میدهند. در حالی که چنین برداشتی نه با قرآن سازگار است و نه با روایات اهلبیت علیهمالسلام.
قرآن کریم وجود سحر را میپذیرد، اما هرگز همه مشکلات زندگی را نتیجه سحر معرفی نمیکند. بسیاری از گرفتاریها، نتیجه انتخابهای نادرست، عوامل طبیعی، بیماریها یا امتحانات الهی هستند.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل آیات سحر (سوره بقره، آیه ۱۰۲) تصریح میکند که نباید نقش سحر را بیش از آنچه قرآن بیان کرده، گسترش داد؛ زیرا این کار زمینه خرافهگرایی و سوءاستفاده افراد سودجو را فراهم میکند.
باور نادرست دوم؛ خواندن یک سوره، بدون ایمان و عمل، همه مشکلات را حل میکند.
گاهی تبلیغ میشود که اگر شخصی فقط یک سوره را چند بار بخواند، تمام مشکلات او برطرف خواهد شد؛ بدون آنکه تغییری در رفتار، ایمان یا سبک زندگی خود ایجاد کند.
در حالی که در فرهنگ اهلبیت (علیهمالسلام)، تلاوت قرآن باید با ایمان، تدبر و عمل همراه باشد.
پيامبر خدا (صلى الله عليه و آله) : قرآن را بياموزيد؛ زيرا كه قرآن در روز قيامت شفاعت كننده است .[2]
این روایت نشان میدهد که ارتباط با قرآن، یک ارتباط عمیق و مستمر است، نه صرفاً خواندن الفاظ بدون توجه به پیام الهی.
آیتالله جوادی آملی نیز در کتاب تفسیر موضوعی قرآن کریم تأکید میکند که آثار معنوی قرآن، زمانی در زندگی انسان آشکار میشود که تلاوت آن همراه با ایمان، تدبر و عمل به دستورات الهی باشد.
باور نادرست سوم؛ مراجعه به رمال و دعانویس راه مطمئن درمان سحر است
یکی از آسیبهای رایج، مراجعه به افرادی است که خود را رمال، فالگیر یا دعانویس معرفی میکنند. آنها در ازای دریافت پول، وعده ابطال سحر، بازگشت همسر، گشایش بخت یا حل مشکلات را میدهند.
فقهای شیعه بارها نسبت به مراجعه به چنین افرادی هشدار دادهاند؛ زیرا بسیاری از این افراد، نه تنها تخصص و مستند دینی ندارند؛ بلکه با سوءاستفاده از نگرانی مردم، آنان را گرفتار خرافات و زیانهای مالی و اعتقادی میکنند.
<p><p>اگر انسان احتمال دهد مشکلی جنبه معنوی دارد، راه صحیح آن، مراجعه به عالمان آگاه، بهرهگیری از دعاهای مأثور، تلاوت قرآن، صدقه، استغفار و توکل بر خداوند است، نه اعتماد به افراد ناشناس و ادعاهای بدون سند.
جمعبندی
قرآن کریم وجود سحر را انکار نکرده است، اما در عین حال، مسلمانان را از ترس، خرافهگرایی و وابستگی به افراد سودجو بازداشته است. آنچه از آیات قرآن و روایات معتبر شیعه به دست میآید، این است که بهترین راه حفظ انسان، تقویت ایمان، توکل بر خداوند و بهرهگیری از دعاها و سورههایی است که اهلبیت علیهمالسلام به تلاوت آنها سفارش کردهاند.
در میان سورههای قرآن، فلق و ناس جایگاه ویژهای در استعاذه و پناه بردن به خدا دارند. همچنین آیتالکرسی و تلاوت مستمر سوره بقره نیز در روایات، از عوامل حفظ و برکت معرفی شدهاند.
<p>با این حال، نباید برای این سورهها قدرتی مستقل از خداوند قائل شد یا هر مطلبی را که در فضای مجازی درباره سحر و چشمزخم منتشر میشود، بدون بررسی پذیرفت. آموزههای شیعه همواره بر عقلانیت، مراجعه به منابع معتبر و دوری از خرافات تأکید کردهاند.
هرگاه انسان با نگرانیهایی مانند سحر یا چشمزخم روبهرو شد، شایسته است پیش از هر چیز، به خداوند پناه ببرد. ارتباط خود را با قرآن و دعا تقویت کند و در مسائل اعتقادی، از دیدگاه عالمان و منابع معتبر شیعه پیروی نماید.
منابع
* قرآن کریم
– امام صادق (ع) فرمود: برای هر چیزی اوجی میباشد و اوج قرآن، آیة الكرسی است. هر كه یك بار آن را بخواند خداوند هزار ناگواری، از ناگواریهای دنیا و هزار ناگواری از ناگواریهای آخرت را از او بگرداند كه آسانترین ناگواری دنیا، فقر، و سهلترین ناگواری آخرت، عذاب قبر است و من به امید رسیدن به آن مقام آن را میخوانم. ( فرهنگ نامه علوم قران، جلد 1، ص 3563 به نقل از https://ar.lib.eshia.ir/26683/1/3563)
[2] – به نقل از کتابخانه احادیث شیعه، [مسند ابن حنبل : 8/273/22219 .]، https://www.hadithlib.com/
3- علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ترجمه فارسی، دفتر انتشارات اسلامی، ذیل آیات سوره بقره (۱۰۲)، سوره فلق، سوره ناس و سوره قلم.
4- آیتالله ناصر مکارم شیرازی و همکاران، تفسیر نمونه، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، ذیل آیات مربوط به سحر و معوذتین.
5- محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ترجمه فارسی، انتشارات دارالحدیث، کتاب فضل القرآن.
6- شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، بخش تعقیبات نماز، حرزها و دعاهای مأثور.
7- علامه محمدباقر مجلسی، بحارالأنوار، ترجمه فارسی، مؤسسه الوفاء، ابواب فضائل قرآن و تعویذات.
8- آیتالله عبدالله جوادی آملی، تفسیر موضوعی قرآن کریم، انتشارات اسراء، مباحث مربوط به قرآن، دعا، توکل و استعاذه.
نویسنده: زینب بحرانی
ویرایشگر: رقیه زارع
