شناخت علل ترس در کودکان می تواند به والدین کمک کند تا به دنبال راهکارهایی برای مقابله با ترس در کودکان بپردازند. ترس در کودکان پدیدهای طبیعی است و بخشی از روند رشد روانی آنها محسوب میشود. با این حال، زمانی که این ترسها به شکل افراطی یا ماندگار بروز کنند، میتوانند زمینهساز اضطراب، گوشهگیری یا حتی فوبیا شوند. شناخت علل ترس در کودکان به والدین کمک میکند تا بهجای سرزنش یا ترساندن، مسیر آموزش و آگاهیبخشی را در پیش گیرند.
رفتار نادرست والدین و مربیان
یکی از مهمترین علل شکلگیری ترس در کودکان، رفتارهای اشتباه اطرافیان است. والدینی که برای جلوگیری از خطرات کودک را با ترساندن و تهدید تربیت میکنند، ناخواسته پایههای ترس را در ذهن او تثبیت میکنند. (ترس و دلهره فوبیا: شناخت، پیشگیری، ابعاد، آثار و درمان»، محمدحسین حقجو، ص39)
مثلاً:
* استفاده از موجودات خیالی مانند «غول» یا «پری» بهعنوان ابزار تنبیه
* قرار دادن کودک در مکانهای تاریک برای تنبیه یا «درس عبرت»
* تهدید مداوم به نمرات پایین یا شکست در مدرسه
این رفتارها نه تنها از آسیب جلوگیری نمیکنند، بلکه ترس عمومی از تاریکی، تنهایی یا شکست را در کودک شکل میدهند.
دیدن و شنیدن صحنههای ترسناک
تماشای فیلمهای جنایی یا وحشتناک، و حتی شنیدن داستانهای ترسناک میتواند منبع اصلی اضطراب در کودکان باشد. (ترس و دلهره فوبیا: شناخت، پیشگیری، ابعاد، آثار و درمان»، محمدحسین حقجو، ص42)
کودکان تفاوت میان واقعیت و تخیل را بهخوبی درک نمیکنند؛ ازاینرو تصاویر خشونتآمیز در ذهنشان واقعی تلقی میشوند. پیشنهاد میشود:
* از تماشای محتوای ترسناک در حضور کودک اجتناب شود.
* داستانهای شبانه بیشتر جنبهی آموزشی و آرامشبخش داشته باشند تا تهدیدکننده.
تقلید و انتقال ترس از والدین
**ترسهای اکتسابی** یکی از رایجترین علل ترس در کودکان است. اگر مادری از سوسک میترسد یا پدری از تاریکی، احتمال اینکه کودک نیز همین ترس را تقلید کند بسیار زیاد است. (ترس و دلهره فوبیا: شناخت، پیشگیری، ابعاد، آثار و درمان»، محمدحسین حقجو، ص42 -45)
کودکان همانند آینه، احساسات والدین را منعکس میکنند. بنابراین برای کاهش ترس در آنها، والدین باید ابتدا بر ترسهای شخصی خود غلبه کنند.
مراقبتهای افراطی و هشدارهای مکرر
والدینی که مدام از عباراتی مانند “نکن”، “دست نزن” یا “خطر دارد” استفاده میکنند، ناخودآگاه بذر «ترس از اقدام» را در ذهن کودک میکارند (ترس و دلهره فوبیا: شناخت، پیشگیری، ابعاد، آثار و درمان»، محمدحسین حقجو، ص. 45–46).
این نوع محافظهکاری افراطی باعث میشود کودک از تجربههای جدید و یادگیری عملی دوری کند.
**راهکار درمان ترس کودکان
بهجای منع دائم، میتوان با کسب تجربههای کنترلشده، تفاوت میان خطر واقعی و تخیلی را به کودک آموزش داد.
تجربههای تلخ یا ضربههای روانی
تجربههایی مانند افتادن از ارتفاع، حمله حیوانات یا دعوای شدید میان والدین میتواند ریشهی ترس پایدار در کودک باشد. برای درمان این نوع ترسها، لازم است ابتدا گفتوگوی آرام و بیقضاوت با کودک شکل گیرد و سپس با بازی یا مواجهه تدریجی، ترس بازسازی شود. (ترس و دلهره فوبیا: شناخت، پیشگیری، ابعاد، آثار و درمان»، محمدحسین حقجو، ص38)
تأثیر محیط و دوستان
معاشرت با دوستان ترسو نیز میتواند ترس را منتقل کند. به همین دلیل نظارت بر روابط اجتماعی کودک، بهویژه در دوران مدرسه، ضروری است . (ترس و دلهره فوبیا: شناخت، پیشگیری، ابعاد، آثار و درمان»، محمدحسین حقجو، ص38)
خواندن مطالب یا داستانهای ترسناک
خواندن مداوم داستانهای پلیسی یا جنایی بهویژه برای گروه سنی پایین، بهتدریج حس امنیت را در کودک کاهش میدهد . (ترس و دلهره فوبیا: شناخت، پیشگیری، ابعاد، آثار و درمان»، محمدحسین حقجو، ص38)بهتر است والدین از داستانهایی با بار مثبت، هیجان منطقی و پایان امیدوارکننده استفاده کنند.
ضعفهای جسمی و روانی
کودکان دارای ضعف جسمی – مثلاً ضعف بینایی یا مشکلات تنفسی – معمولاً ترس بیشتری از فعالیتهای فیزیکی نشان میدهند. درمان این موارد تنها با افزایش اعتماد به نفس و آموزش مهارتهای فردی ممکن است. . (ترس و دلهره فوبیا: شناخت، پیشگیری، ابعاد، آثار و درمان»، محمدحسین حقجو، ص45)
راهکارهای کلی برای کاهش ترس در کودکان
- گفتوگو و تحلیل عمیق با کودک در مورد منشأ ترس.
- آموزش تفاوت میان خطر واقعی و خیالی.
- دوری از تماشای صحنههای ترسناک.
- اجتناب از تقلید رفتارهای غلط والدین.
- تقویت احساس امنیت از طریق آغوش، محبت و بازی.
- آموزش دفاع فردی و مواجهه تدریجی با عوامل ترس
جمعبندی
ترس کودکان پدیدهای چندبعدی است که ریشه در تجربه، تقلید، محیط و تربیت دارد که راه حل آن در آگاهی، تجربه کنترلشده، آموزش غیرمستقیم و محبت والدین نهفته است. اگر والدین بتوانند ترس را به فرصتی برای یادگیری تبدیل کنند، کودک خود را به انسانی جسور، منطقی و آرام در برابر چالشهای آینده بدل خواهند ساخت.
منابع:
ترس و دلهره فوبیا: شناخت، پیشگیری، ابعاد، آثار و درمان، محمد حسین، حقجو (صفحات 38 تا 46)
نویسنده و ویرایشگر: رقیه زارع
