در شرایط جنگ، کودکان اولین قربانیان در بحرانهای جنگی هستند مخصوصا از نظر روانی و عاطفی دچار ضربههای عمیق میشوند. مشاهدهی خشونت ها و بیثباتی محیطی موجب میشود احساس امنیت در آنان از بین برود. در این میان، نقش مادران در حفظ امید و آرامش اهمیتی حیاتی دارد؛ زنانی که با وجود رنجهایی که شخصا متحمل می شوند، میکوشند احساس امنیت و امید را در فضای خانه و در دل فرزندان زنده نگه دارند و آرامش را در خانواده حفظ کنند.
چگونه با کودکان درباره بحران و جنگ صحبت کنیم؟راهنمای جامع والدین همراه با مثال
تأثیر جنگ بر روان و رشد کودکان
مطالعات سازمان جهانی بهداشت و یونیسف نشان میدهد که بیش از ۸۰٪ از کودکانی که در مناطق جنگی زندگی میکنند، درجاتی از اضطراب، ترس مزمن یا اختلال استرس پس از سانحه را تجربه کردهاند.
دسترسی محدود به آموزش، تغذیهی نامناسب و تغییر مکان اجباری به خاطر جنگ، سبب میشود رشد جسمی و شناختی کودکان مختل شود. بااینحال، پژوهشها ثابت کردهاند حضور والدین بهویژه مادران در کاهش این آسیبها نقش کلیدی دارد.
مادران میتوانند با رفتارهای سادهای مانند گوش دادن، در آغوش گرفتن گرم و قصه گویی، حس امنیت روانی را در کودکان تقویت کنند. این همان جایی است که نقش مادران در حفظ امید و آرامش خانواده معنا پیدا میکند.
مادر، پناهگاه کودک در زمان بحران
در زمان جنگ، شبکههای حمایتی مانند مدارس، مراکز فرهنگی و حتی نهادهای اجتماعی اغلب از کار میافتند. در چنین شرایطی، خانه و مادر به تنها پناهگاه کودک تبدیل میشود.
کودکان در بحرانهای جنگی غالباً احساس میکنند کنترل بر دنیای خود را از دست دادهاند؛ اما وقتی مادر با رفتار آرام، برنامهی روزانه منظم، و ایجاد فضای گفتوگو، نظم را در خانه برقرار میکند، حس کنترل و ثبات در فرزند احیا میشود. ایجاد روتینهای ساده مثل زمان مشخص برای خواب یا غذا خوردن، در ظاهر پیشپاافتاده است، ولی از نظر روانشناسی باعث بازسازی حس پیشبینیپذیری و امنیت در کودک میشود.
نقش مادران در حفظ امید و آرامش از نگاه روانشناسی
دکتر مارتین سلیگمن، بنیانگذار رویکرد روانشناسی مثبتگرا، تأکید دارد که امید و معنا دو فاکتور اصلی برای تابآوری روانی در شرایط دشوار هستند. مادرانی که در زمان بحران تلاش میکنند با فرزندان خود دربارهی آرزوها و آینده صحبت کنند، در حقیقت در حال پرورش تابآوری روانی آنها هستند.
برای نمونه، در پژوهش میدانی یونیسف در سوریه (۲۰۱٩)، کودکانی که مادرانشان با آنها فعالیتهای خلاقانه مانند نقاشی، بازیهای فکری یا نوشتن خاطرات روزانه انجام میدادند، سطح اضطراب پایینتر و امید بالاتری نسبت به سایر کودکان نشان دادند. بنابراین، نقش مادران در حفظ امید و آرامش بسیار پر رنگ است.
اهمیت آموزش مهارتهای مقابله برای مادران
یکی از روشهای مؤثر برای کاهش آثار روانی جنگ، آموزش مهارتهای خودمراقبتی و کمکهای اولیه روانی به مادران است. مادران میآموزند چگونه حالات اضطراب و ترس را در کودکان تشخیص دهند و با گفتوگو یا بازیدرمانی، آنها را مدیریت کنند.
در مناطق بحرانی مانند غزه، یمن و …، اجرای این برنامهها موجب شد مادران احساس توانمندی بیشتری داشته باشند و در نتیجه کودکان در بحرانهای جنگی احساس امنیت و ثبات بیشتری پیدا کنند.
خانواده بهعنوان هسته بازسازی جامعه
وقتی بحران پایان مییابد، بازسازی جامعه از درون خانوادهها آغاز میشود. مادرانی که توانستهاند در بحبوحهی جنگ روحیه فرزندان خود را حفظ کنند، ستونهای اصلی بازسازی اجتماعی محسوب میشوند. آموزش، تغذیه و سلامت روانی کودکانی که از جنگ بیرون آمدهاند، پایه و اساس شکلگیری نسل آینده است.
حمایت دولتها و نهادهای مردمنهاد از این زنان باید در اولویت باشد. مثلاً ایجاد مراکز مشاوره روانی رایگان برای مادران، یا برگزاری کارگاههای مهارت زندگی در کمپهای پناهندگان میتواند نقش قابلتوجهی در ترمیم آسیبهای روانی داشته باشد.
به همین دلیل، نقش مادران در حفظ امید و آرامش نهفقط درون خانواده بلکه در بازسازی اجتماعی و فرهنگی پس از بحران نیز حیاتی است.
رسانهها و بازنمایی مادران در دوران جنگ
رسانهها در شکلدادن به دیدگاه عمومی درباره جنگ و صلح، نقش تعیینکنندهای دارند. در بسیاری از خبرها، زنان و کودکان صرفاً بهعنوان قربانی نمایش داده میشوند، در حالیکه روایتهای مثبتتر مثلا نشان دادن قدرت، خلاقیت و قهرمانی مادران، میتواند منبع الهام برای جامعه باشد.
چنین گزارشهایی موجب افزایش امید اجتماعی میشود و به مادران انگیزه میدهد تا فراتر از شرایط سخت، بر تربیت و آرامش روانی کودکان تمرکز کنند. در نتیجهی این روایتها، بینندگان درمییابند که کودکان در بحرانهای جنگی نیز میتوانند با حمایت مادران خود آیندهای روشنتر بسازند.
راهکارهای عملی برای حمایت از مادران و کودکان در مناطق بحرانی
۱. ایجاد فضاهای امن آموزشی:
حتی در اردوگاهها باید مکانی برای بازی و آموزش غیررسمی کودکان فراهم شود.
۲. حمایت روانی از مادران:
ارائه مشاورههای گروهی و ایجاد شبکههای همیاری زنان اثر بسیاری در کاهش فرسودگی روانی دارد.
۳. آموزش مدرسان محلی:
زنانی که آموزش دیدهاند میتوانند نقش مربی و روانیار را برای سایر مادران بر عهده گیرند.
۴. بهکارگیری رسانههای محلی:
انتشار داستانهای واقعی از مادرانی که در بحبوحهی بحران امید را در فرزندانشان زنده نگه داشتهاند، تأثیر فرهنگی مثبت دارد.
۵ راه مؤثر برای حفظ آرامش خانواده در فضای جنگ
جمعبندی
در هر نبرد و بحرانی، منابع فیزیکی و اقتصادی ممکن است از بین برود، اما آنچه جوامع را سرپا نگه میدارد «امید» است. کودکان در بحرانهای جنگی برای بقا به کسانی نیاز دارند که بتوانند در میان ویرانیها، معنای زندگی را به آنها نشان دهند.
مادران در این میان، نهتنها نگهبانان جسم، بلکه پرچمداران روان سالم و امید هستند. توجه رسانهها و سیاستگذاران به نقش مادران در حفظ امید و آرامش میتواند مسیر بازسازی جوامع جنگزده را کوتاهتر و انسانیتر کند.
📚 منابع
- یونیسف ایران – گزارش سالانه وضعیت کودکان در بحرانهای انسانی (۱۳۹۹–۱۴۰۱)
- سازمان نظام روانشناسی و مشاوره ایران – آموزش مداخلات روانی در بحران (۱۴۰۰)
- مرکز مطالعات زنان دانشگاه تهران – مقاله: تابآوری مادران در شرایط ناامنی و جنگ (نشریه زن و فرهنگ، ۱۴۰۱)
- پایگاه اطلاعرسانی وزارت بهداشت – طرح «کمکهای اولیه روانشناختی برای مادران و معلمان مدارس بحرانزده» (۱۴۰۲)
- خبرگزاری ایرنا – پرونده ویژه «کودکان در سایهی جنگ و بحران»، مصاحبه با کارشناسان روانشناسی کودک (۱۴۰۲)
نویسنده: زینب بحرانی
ویرایشگر: رقیه زارع
