چرا سر فرزندم فریاد میزنم؟ راهکارهای کنترل خشم مادران و پایان دادن به تنبیه بدنی
چرا سر فرزندم فریاد میزنم؟ بسیار پیش آمده که از دست فرزندانمان عصبانی شده ایم و بر سرشان فریاد کشیده ایم. حتی گاهی پا را فراتر گذاشته و دستمان برای تنبیه فیزیکی آن ها بالا رفته و بعد از آن از کارمان پشیمان شده ایم. مادر بودن با چالش های زیادی همراه است و گاهی عصبانی شدن هم امری است طبیعی . اما عصبانیت روش خوبی برای تربیت نیست. در این مقاله قصد درایم راهکارهای عملی برای کنترل خشم مادران و پایان دادن به تنبیه بدنی را بیان کنیم تا از آسیب های این رفتار مادر بر فرزند بکاهیم.
درک ریشههای خشم
خشم مادر نسبت به فرزند، در موراد زیادی به خاطر رفتارهای کودک نیست، بلکه بر اثر فشار های متعددی است که به دلیل خستگی، فشارهای روانی، عدم حمایت اطرافیان و یا الگوهای تربیتی دوران کودکی خود مادر به وجود آمده است.
خستگی زیاد، کم خوابی و فشارهای روحی و روانی باعث می شود که مادر تحمل رفتارهای کودکانه فرزند خود را نداشته باشد و با کوچکترین رفتاری، تنش شدیدی بین او و کودک به وجود می آید. دانستن این که رفتار کودک طبق اقتضای سنش است، کمک می کند تا مادر عصبانیت خود را کنترل کند.
آسیبهای ناگفتهی تنبیه بدنی
تنبیه بدنی نابجا پیامدهای زیادی به دنبال دارد که ممکن است در بعضی افراد بیشتر به وجود بیاید و در بعضی دیگر کمتر.
۱. گسترش روحیه تنبیهگری:
شاهدان تنبیه، پرخاشگری را الگوبرداری میکنند و خود به فردی تنبیهگر تبدیل میشوند که این رفتار را به دیگران (مانند خواهر و برادر کوچکتر) منتقل میکنند.
۲. کینه و نفرت:
تنبیه بدنی باعث ایجاد پاسخ شرطیِ انزجار نسبت به تنبیهکننده میشود، بهطوری که حتی دلسوزانه بودن آن نیز نمیتواند مانع از شکلگیری کینه و نفرت در فرد شود.
۳. پیدایش روحیه پرخاشگری:
تنبیه مداوم باعث تحریک استعداد درونی فرد برای بروز رفتارهای خصمانه میشود و او یاد میگیرد که در برابر همگان، بهجای محبت، با خشم و پرخاش رفتار کند.
۴. دروغگویی و پنهانکاری:
فرد برای فرار از درد تنبیه، رفتار ناپسند خود را مخفی کرده یا برای پوشاندن آن به دروغ متوسل میشود و به جای اصلاح واقعی، یاد میگیرد فریبکار باشد.
۵. ترس و بزدلی:
ترس حاصل از تنبیه به محیط و اشخاص پیرامون تعمیم مییابد و باعث میشود کودک نسبت به محرکهای مختلف دچار هراس شده و در آینده فردی بزدل بار بیاید. شاید کودک به خاطر آن تنبیه بدنی همیشه بترسد و از ترس کار بدش را تکرار نکند ولی این ترس باعث احترام به والدین نمیشود و اگر جایی بتواند همان کار را شاید تکرار کند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «أکرِمُوا أولادَکُم و أحسِنوا آدابَهم یُغْفَرلَکُم».[1]فرزندان خود را گرامی بدارید و به ایشان ادب بیاموزید تا مورد آمرزش قرار گیرید.
۶. ستمپذیری:
تنبیههای نابجای دوران کودکی، توانایی ابراز وجود و دفاع از حق را از فرد سلب میکند و او را در بزرگسالی به شخصیتی مطیع، منفعل و ستمپذیر تبدیل میسازد.[2]
پس به جای تنبیه بدنی باید روش های تربیتی دیگری را جایگزین کنیم و به یاد داشته باشیم خدا به انسان عقل داده همان گونه که حضرت علی (ع) فرمود: «فَإِنَّ العاقِلَ یَتَّعِظُ بِالآدابِ، وَالبَهائمُ لا تَتَّعِظُ إلاّ بِالضَّربِ».(1) عاقل به تربیت پند می گیرد و حیوان به زدن.[3]
باید خاطرنشان کرد که کودک در حال رشد و تکامل است. نه تنها جسمش رشد می کند و برای انجام کار قوی و آماده می شود، بلکه فکر و عواطفش هم رشد می کند. پس علاوه بر جسم باید مواظب روحش نیز باشیم.
مطابق یک بررسی، کودکانی که تنبیه بدنی می شوند بهره هوشی پایین تری نسبت به سایر کودکان دارند و این تفاوت به اندازهای بزرگ است که در کشورهایی که تنبیه بدنی مرسوم است منجر به بهره هوشی پایینتر در سطح ملی می شود.[4]
جعبهابزار کنترل خشم: ۵ راهکار عملی برای مادران
وقتی فشار روانی به نقطه جوش میرسد، مغز ما به حالت «جنگ یا گریز» میرود. در این لحظات، بخش منطقی مغز از کار میافتد و ما دست به رفتارهایی میزنیم که بعد از چند دقیقه از آنها پشیمان میشویم. برای شکستن این چرخه، این ۵ تمرین را در لحظات بحرانی به کار بگیرید:
۱. قانون طلایی «توقف و تنفس» (وقفه موقت)
به محض اینکه حس کردید ضربان قلبتان بالا رفته یا صدایتان در حال بلند شدن است، از محیط تنش فاصله بگیرید. این فرار نیست، یک انتخاب هوشمندانه است. به فرزندتان بگویید: «من الان خیلی عصبانی هستم و نمیخواهم حرفی بزنم که باعث ناراحتیات شود. ۵ دقیقه میروم در اتاق تا آرام شوم و بعد برمیگردم.» این کار به شما فرصت بازگشت به آرامش میدهد و به کودک هم یاد میدهد که مدیریت هیجان چیست.
جابه جا شدن در هنگام عصبانیت باعث روکش کردن آن می شود. امام صادق (ع) به نقل از امام باقر(ع) فرمودند: «همانا مرد خشمگین می شود تا جایی که هرگز خشم او فرو نمی نشیند و خشنود نمی گردد و در اثر آن وارد جهنّم می گردد، پس هر مردی که در حال ایستاده به خشم آمده بنشیند، زیرا در این صورت به زودی پلیدی شیطان بیرون می رود و اگر نشسته باید بایستد.»[5]
۲. تغییر زاویه دید: او بدجنس نیست، فقط درمانده است
بیشتر مادران وقتی کودک نافرمانی میکند، آن را شخصی برداشت میکنند «او میخواهد مرا حرص بدهد»). اما حقیقت این است که رفتار بد، زبانِ درخواستِ کمکِ کودک است. دفعه بعد که فرزندتان شروع به جیغ زدن کرد، به خودتان یادآوری کنید: «او الان نمیتواند احساساتش را مدیریت کند و به کمکِ من نیاز دارد، نه به خشم من.»
۳. تخلیه سالم هیجان (قبل از انفجار)
خشم مثل یک لیوان آب است که کمکم پر میشود. اگر اجازه دهید لیوان سرریز شود، نمیتوانید جلوی واکنش خود را بگیرید. در طول روز، راهی برای تخلیه فشارهای ریز پیدا کنید؛ مثلاً ۵ دقیقه پیادهروی، نوشتنِ اتفاقاتِ حرصدهنده در یک دفترچه، یا حتی گوش دادن به یک موسیقی آرامشبخش. اجازه ندهید انرژی منفیِ کل روز در لحظه خواب یا خوردن شامِ کودک منفجر شود.
۴. شناسایی «نقاط تحریک»
چه چیزی بیش از همه شما را عصبانی میکند؟ ریختوپاش اسباببازیها؟ دیر آماده شدن برای مهدکودک؟ جواب ندادن به حرف شما؟ وقتی الگوهای خود را بشناسید، میتوانید برایشان «استراتژی» داشته باشید. اگر میدانید صبحها همیشه سر دیر آماده شدن دعوا دارید، از شب قبل همه چیز را آماده کنید تا صبح فضای کمتری برای تنش باقی بماند.
۵. معذرتخواهی: قدرتِ ترمیم رابطه
اگر در یک لحظه کنترل خود را از دست دادید و داد زدید یا تنبیه فیزیکی انجام دادید، دنبال بهانه نگردید. وقتی آرام شدید، کنار فرزندتان بنشینید، به چشمانش نگاه کنید و بگویید: «مامان متاسف است که سرت داد زد. من عصبانی بودم، اما نباید این کار را میکردم. تو برای من خیلی عزیزی.» این کار نه تنها اقتدار شما را کم نمیکند، بلکه به فرزندتان میآموزد که انسانها اشتباه میکنند و مهمتر از اشتباه کردن، مسئولیتپذیری و جبران آن است.
۶. نتیجهگیری و دعوت به اقدام
رابطه شما با فرزندتان مهمتر از هر قانون تربیتی است. از همین امروز با اولین تپش قلب ناشی از عصبانیت، متوقف شوید و نفس بکشید. شما میتوانید این چرخه را تغییر دهید.
به اندک والدینی که از تنبیه بدنی به عنوان ابزار تربیت فرزند استفاده مینمایند توصیه میکنیم از راهکارهای دیگری برای تربیت فرزند خود استفاده کنند؛ چرا که هیچ پیامبری با تنبیه بدنی قوم خود را راهنمایی و ارشاد ننموده و عقلای هیچ قوم، مذهب، آیین و جامعهای برای تربیت فرزند خود از تنبیه بدنی استفاده نمیکنند.
که بالعکس، بزرگان فرهنگ و ادب و دین همیشه به ما توصیه نمودهاند که با زبان نرم و صبر فرزندان خود را تربیت نماییم و از تنبیه بدنی او خودداری کنیم؛ به نمونه ذیل که از متن کتاب قابوسنامه نوشته شده است توجه فرمایید: «و اگر بی ادبی کند و تو از وی در خشم شوی، بدست خویش ویرا مزن، بمعلمانش بترسان و ادب کردن ایشان را فرمای کردن تا کینه تو اندر دل وی نماند، اما با وی همیشه صبور باش تا ترا خوار نگیرد.»[6]
منابع
[1] . وسایل الشیعه، ج21، ص476.
[2] . داوود حسينی، جايگاه تشويق و تنبيه در اسلام، قم: صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران، مركز پژوهشهاي اسلامي، ۱۳۸، ص 113-144
[3] . نهج البلاغه، نامه 31 .
[4] . صمدشاه محمد پور،چگونه فرزندان باهوش و خلاق تربيت كنيم؟، قم: ميراث انبياء(ع)، ۱۳۹۶، ص79
[5] . وسائل الشیعه، کتاب جهاد النفس، حدیث 536
[6] . صمد، شاه محمد پور، چگونه فرزندان خود را درك كنيم؟، قم: ميراث انبياء(ع)، ۱۳۹۶، ص139
نویسنده: رقیه زاع
