تربیت فرزند یکی از وظایف خطیر و در عین حال لذت بخش والدین است. اگر در دوران کودکی به الگوهای تربیتی فرزندان توجه نشود در بزرگسالی نابسامانی های اخلاقی و روانی خودش را نشان می دهد. اگر خانواده با راههای تربیت فرزند موفق آشنا باشند؛ علاوه بر اینکه مسیر رشد او را هموار می کنند، فرزندانی خداشناس و دارای سلامت روان تربیت خواهند کرد. در این مقاله به بررسی کلیدیترین نکاتی میپردازیم که هر والدینی باید بداند.
۱. نقش رفتار والدین در شکلگیری شخصیت کودک
کودکان بیش از آنکه به سخنان ما گوش دهند، رفتارهای ما را مشاهده کرده و الگوبرداری میکنند. ویل دورانت، فیلسوف بزرگ، در این باره جمله معروفی دارد:
«اگر از فرزندت ادب میخواهی، خودت مؤدب باش و اگر پاکیزگی میخواهی، خود پاکیزه باش. اگر به هنگام خشم، سخنان درشت بگویی، کودک آن را در حافظه خود ثبت میکند.»[1]
تأثیر رفتارهای مثبت بر رشد کودک:
خداشناسی: اگر زمانی که با کودک رفتار می کنید همراه با یاد خدا باشد، بذر معنویت را در دل کودک میکارید.
اعتمادبهنفس: اگر رفتار با کودک با تشویق و تحسین به جا همراه باشد، فرزندی خودباور و متکی به نفس پرورش میدهد.
صداقت و وفای به عهد: درستی، راستگویی و وفاداری در کودک، بازتابی از رفتار صادقانه والدین است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: « كودكان را دوست بداريد و با آنان مهربان باشيد و هرگاه به آنان وعده داديد ، به آنوفا كنيد ، زيرا آنان ، روزى دهنده خود را كسى غير از شما نمى دانند.»[2]
قدرشناسی: قدردانی از زحمات فرزند باعث میشود او اهمیت زحمات دیگران را درک کند.
عدالتخواهی: وقتی والدین در برخورد با فرزند عدالت را رعایت کنند، او میآموزد که در جامعه نیز عدالتجو باشد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «میان فرزندانتان به عدالت رفتار کنید، چنان که دوست دارید با شما به عدالت رفتار کنند.»[3]
۲. آسیبهای تربیتی (آنچه نباید انجام داد)
روانشناسی مدرن تأکید دارد که سبکهای تربیتی سختگیرانه یا بیثبات، آثار مخربی بر جای میگذارند. رفتارهایی که در زیر میآید، زنگ خطری برای سلامت روان کودک است:
پرخاشگری و زور: استفاده از زور و پرخاشگری در تربیت، فرزند را مضطرب و پرخاشگر بار میآورد.
تحقیر و استهزا: باعث خجالتی شدن، گوشهگیری و تزلزل شخصیت میشود.
توجه بیش از حد (لوس کردن): منجر به خودبزرگبینی و خودشیفتگی میشود.
تنبیه مداوم: بر اساس پژوهشهای تربیتی، کودکانی که در هفت سال اول زندگی زیاد تنبیه میشوند، در بزرگسالی با مشکلات رفتاری و سازگاری مواجه میشوند.
۳. اهمیت بازی در رشد ذهنی و اخلاقی
یک از راههای تربیت فرزند موفق، استفاده و نقش بازی در تربیت است. بازی برای کودک تنها یک سرگرمی نیست؛ بلکه زبانِ کودک برای درک دنیاست.
تقویت خلاقیت: بازی حس کنجکاوی را تحریک کرده و خلاقیت را شکوفا میکند. امام صادق (ع) می فرماید: «بگذار فرزندت هفت سال بازى كند ، هفت سال تربيت شود و هفت سال ، او را با خود ، همراه بدار.»[4]
احساس ارزشمندی: شرکت در بازی آنها، نوعی احترام به کودک و شخصیت دادن به اوست؛ زیرا در این صورت کودک احساس می کند خود و کار او (بازی) آن قدر اهمیت دارد که والدین یا مربیان به او توجه کرده اند.[5]
آموزش غیرمستقیم: بازی بهترین فرصت برای آموزش اصول اخلاقی و اجتماعی بدونِ پند و اندرز مستقیم است.
هنر تربیت بدون درگیری: چگونه خشم خود را در تربیت کودک مدیریت کنیم؟
۴. تعادل میان آزادی و مراقبت
گرایش به استقلال، لازمه رشد طبیعی کودک است. والدین باید آزادیهای متناسب با سن کودک را به او بدهند. اما دقت کنید:
آزادی افراطی: منجر به بیبندوباری و هوسبازی کودک میشود.
پاسخهای نادرست ممنوع: هرگز به پرسشهای کودک پاسخهای دروغ، موهوم یا نادرست ندهید. پاسخهای دقیق، ساده و صبورانه، اشتیاق کودک را به یادگیری همیشگی افزایش میدهد.
۵. نکاتی برای کاهش اضطراب کودک
والدین باید محیط خانه و مدرسه را برای کودک امن کنند. یکی از نکات مهم روانشناسی، پرهیز از کمالگرایی است؛ نباید از کودک انتظار داشت که همواره مطیع باشد یا ساکت در گوشهای بنشیند. کودکی که در فضایی امن و سرشار از محبت رشد میکند، فردی استوار و ثابتقدم در آینده خواهد بود.[6]
نتیجهگیری
تربیت فرزند علاوه بر اینکه به آگاهی از راههای تربیت فرزند موفق احتیاج دارد، همواره نیازمند صبر است. والدین باید بدانند در تربیت فرزند الگوی اصلی خود والدین و رفتاری است که آنها در رابطه با فرزندشان بروز می دهند. پس باید برای تقویت هر کدام از ویژگی های خوب فرزند، رفتار درست را به کار ببرند.
به یاد داشته باشید: تربیت نه با سختگیری، بلکه با «ساختنِ فضایی امن برای رشد» محقق میشود.
منابع:
[1] . https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3280/4988/43203
[2] – كافى ، ج 6، ص 49، ح 3. به نقل از کتابخانه احادیث شیعه
[3] – النعمان بن بشير، صحيح ابن حبّان : ج 11 ص 503 ح 5104 ، مكارم الأخلاق : ج 1 ص 473 ح 1624. به نقل از کتابخانه احادیث شیعه
[4] – كتاب من لا يحضره الفقيه : ج 3، ص 492، ح 4743.
[5] – داوود حسيني، راهكار برقراري روابط سالم و سازنده در خانواده، قم: مركز پژوهشهاي اسلامي صدا و سيما، ۱۳۸۴، ص86
[6] -(ر.ک) برای خواندن مطالب بیشتری در این مورد به کتاب گفتارهایی در رابطه با روابط والدین با فرزندان، شکیباسادات جواهری،قم: دفترعقل، 1388،صص81-84
نویسنده: رقیه زارع
