عقیقه چیست؟ راهنمای کامل آداب، احکام و شرایط شرعی ذبح حیوان برای عقیقه

عقیقه کردن از جمله سنت های بسیار مهم و پسندیده در دین اسلام است که توسط ائمه اطهار به آن سفارش می شود. پدر و مادر وظیفه دارند به شکرانه تولد، برای نوزاد حیوانی را قربانی کنند اینکه عقیقه برای چی خوبه؟ چرا باید آن را انجام دهیم؟ کدوم حیوان برای این کار مناسب است؟ آیا میشه برای مرده هم عقیقه کرد یا نه؟ چه بلایی را دفع می کند؟ و سوالاتی از این قبیل را در ادامه پاسخ خواهیم داد. تا انتهای این مقاله با ما همراه باشید.

عقیقه چیست؟

در لغت، کلمه «عقیقه» از ماده «عقّ»، به معناى بریدن و شکافته شدن است. در اصطلاح شرعی به معنای ذبح و قربانی کردن گوسفند یا هر حیوان حلال گوشت دیگری گفته می شود که در روز هفتم نوزاد توسط پدر و مادر انجام می شود. البته انجام این کار توسط خود شخص در سن بلوغ هم شدنی است.

اهمیت عقیقه کردن

در دین مبین اسلام، برای هر کاری یک دستوری صادر شده است چرا که جامع ترین و کامل ترین دین جهانی است. از جمله آداب و احکامی که برای تولد نوزاد بیان شده، عقیقه کردن است اولین فلسفه آن، شکرانه تولد نوزاد است با عقیقه کردن و مهمانی گرفتن و ولیمه دادن به نوعی از خدای متعال به خاطره این هدیه آسمانی تشکر می کنیم. همچنین طبق روایات،  قربانی کردن از کودک بلا را دفع می کند و سلامتی او را تضمین می کند.

اهمیت عقیقه در روایات

عقیقه کردن، یک عمل مستحبی مؤکد است که در روایات هم به آن سفارش شده است. از این رو اهمیت و ضرورت آن مشخص می شود.

حضرت امام صادق(علیه اسلام) می فرمایند؛

«کُلُ مُولُودَ مَرتَهِن لِعَقیقَتِهُ فکّه والَداِه اوترکاه»؛ سلامتی هر نوزادی در گرو عقیقه اوست خواه والدین عهدۀ نوزاد را از عقیقه آزاد کنند یا نه (مستدرک الوسائل- ج ۱۵).

«سَمَّی رَسُولُ الله حَسَناً و حُسَیناً یَومَ سابِعِهِما ،وَ شَقَّ مِن اِسمِ الحَسَنِ الحُسَینَ وَ عَقَّ عَنهُما شاةً شاةً»؛ پیامبر حسن و حسین را در روز هفتم نامگذاری کرد و نام حسین را از نام حسن برگرفت و برای هر کدام گوسفندی عقیقه کرد.(بحار النوار- ج 34).

در روایت دیگری از پیامبر اکرم (صل الله علیه و آله وسلم) می خوانیم:

«کُلَّ غلامٍ رَهینةٌ بِعَقیقَتِهِ»؛ هرکودکی با عقیقه بیمه می شود.(کنز المعال- ج 16)

آداب عقیقه در مفاتیح الجنان

یکی از بخش های مهمی که در مفاتیح به آن پرداخته شده، عقیقه کردن است شیخ عباس قمی در مفاتیح در خصوص عقیقه چنین ذکر کرده است:

بدانکه عقیقه فرزند مستحب مؤکد است بر کسی که قادر بر آن باشد بعضی از علما واجب می دانند و بهتر است در روز هفتم واقع شود و اگر تاخیر کند تا بلوغ طفل بر پدر سنت است و بعد از بلوغ تا آخر عمر بر خودش سنت است.

در احادیث آمده که فرزند در گرو عقیقه است؛ یعنی اگر نکند او در معرض مردن و انواع بلاهاست. در حدیثی آمده که از امام سوال کردند که گوسفند برای آن یافت نشد می توان پول آن را پرداخت کرد؟ امام فرمودند بگردید تا یافت شود زیرا خدا اطعام کردن را دوست دارد.

در حدیثی دیگر پرسیدند اگر کودک در روز هفتم تولدش بمیرد باید عقیقه کرد؟  فرمود؛ اگر پیش از ظهر بمیرد عقیقه ندارد ولی اگر بعد از ظهر بمیرد عقیقه بکنند. (که این سخن نشان می‌دهد که پس از مرگ هم می توان برای مرده عقیقه کرد) مکروه است پدر و مادر از گوشت ذبح شده فرزند خود بخورند همچنین برای کسانی که نان خور آنها هستند این کراهت وجود دارد.

همچنین در مفاتیح الجنان در خصوص شرایط حیوان عقیقه آمده است:

اگر شتر باشد پنج ساله یا شش ساله و بیشتر باشد.

و اگر بز است یکساله یا بیشتر باشد.

اگر گوسفند باشد اقلا شش ماهه با در هفت باشد و اگر هفت ماه تمام باشد بهتر است

خیلی لاغر نباشد.

کوشش بریده نباشد.

لنگ نباشد .

مغز شاخش نشکسته باشد.

دعای مخصوص عقیقه از زبان پیامبر

یکی از مهمترین بخش های عقیقه، دعایی است که هنگام ذبح حیوان خوانده می شود که اگر قربانی توسط پدر و مادر انجام می شود می توانند آنها آن دعا را بخوانند از امام صادق (علیه اسلام)  نقل شده است که پیامبر اکرم (صل الله علیه و آله و سلم )به هنگام ذبح حیوان این دعا را تلاوت می کردند.

“بِسمِ اللهِ وَ بِاللهِ، اَللّهُمَّ عَقیقَةٌ عَن (نام فرزند) لَحمُها بِلَحمِهِ وَ دَمُها بِدَمِهِ وَ عَظمُها بِعَظمِهِ، اَللّهُمَّ اجعَلها وِقاءً لآلِ مُحَمَّدٍ عَلَیهِ وَ آلِهِ السَّلامُ.”

بنام خدا، این عقیقه ای است از سوی ( نام نوزاد)خدایا! به سبب استخوان و گوشت و خون و موی قربانی، استخوان و گوشت و خون و موی حسن را سالم نگهدار، خدایا،این قربانی را مایه حفظ محمد و آل محمد قرار ده. (بحار الانوار- جلد 43- ص 457).

آیا می توان به جای گوسفند پول آن را داد؟

نمی توان به جای  قربانی حیوان، پول آن را صدقه داد بلکه باید ذبح حیوان صورت بگیرد.

تا چه زمانی عقیقه باید انجام شود؟

معمولا روز هفتم از تولد نوزاد انجام می شود تا زمان بلوغ فرزند برای عقیقه فرصت هست. اگر پدر و مادر به هر دلیلی نتوانند این کار را انجام دهند خود فرزند پس از بلوغ می تواند برای خود عقیقه کند.

آیا عقیقه برای فرزند پسر و فرزند دختر متفاوت است؟

خیر، بین دختر و پسر فرقی وجود ندارد. تمامی آداب و احکام به صورت مشترک بیان شده است. در روایتی از پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله وسلم) آمده است که:

«اَلعَقیقَةُ شاةٌ مِنَ الغُلام وَ الجاریَة سواءً»؛ یک گوسفند است و پسر و دختر در این جهت مساویند.(مستدرک الوسائل- ج 15). تنها تفاوتی که وجود دارد این است که مستحب است برای نوزاد پسر حیوان نر و برای نوزاد دختر حیوان ماده قربانی شود.

آیا عقیقه واجب است؟

آن یک کار مستحبی مؤکد است چون ثمرات خوبی برای بچه به ارمغان می آورد از این رو بسیاری از افراد گمان می کنند که واجب است در حالیکه یک عمل مستحبی است.

دعای دیگری نیز در این زمینه وارد شده است:

يا قَوْمِ اِنّى بَرىٌ مِمّا تُشْرِكُونَ اِنّى وَجَّهْتُ وَجْهِىَ لِلَّذى فَطَرَ السَّمواتِ وَالْاَرْضَ حَنيفاً مُسْلِماً وَ ما اَنَا مِنَ الْمُشْرِكينَ اِنَّ صَلوتى وَ نُسُكى وَ مَحْياىَ وَ مَماتى لِلهِ رَبِّ الْعالَمينَ لا شَريكَ لَهُ وَ بِذلِكَ اُمِرْتُ وَ اَنَا مِنَ الْمُسْلِمينَ اَللّهُمَّ مِنْكَ وَ لَكَ بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَاللهُ اَكْبَرُ اَللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَقَبَّلْ مِنْ …. و نام فرزند را بگوید سپس ذبح کند.

ای قوم از آنچه شما شریک خدا قرار میدهید بیزارم، من متوجه نمودم رویم را به جانب کسی که آسمانها و زمین را آفرید با خلوص و از سر تسلیم، و من از شرک ورزان نیستم. به درستی که نمازم و عبادتم و زندگی ام و مرگم برای خداست، پروردگار جهانیان، شریکی ندارد، به این حقیقت امر شدم و من از مسلمانانم، خدایا از تو و برای تو، به نام تو و به تو، و خدا بزرگتر است، خدایا درود فرست بر محمّد و خاندان محمّد، و از فلان فرزند فلان بپذیر. ( شیخ بهائی، جامع عباسی، ص۳۰۴)

احکام عقیقه

برای عقیقه، احکام و آدابی در روایات از ائمه اطهار بیان شده است که توجه به آن می تواند اثر این کار خیر را دو چندان کند. خواندن و مطالعه این قسمت را به همه پدر و مادر ها توصیه می کنیم خیلی از والدین از این احکام غافل هستند و به اشتباه تصورات غلطی را در ذهن پرورش می دهند.

برای قربانی باید از یکی از انعام ثلاثه( چهار پایان) گوسفند، گاو و شتر باشد. (شیخ بهائی، جامع عباسی، ص۳۰۳) که هر کدام شرایط خاصی هم دارد که در ادامه ذکر خواهد شد. فرقی بین گوسفند و بز وجود ندارد.

مستحب است که در آن شروط قربانی رعایت شود.(شیخ بهائی، جامع عباسی، ص۳۰۳؛ کلینی، الکافی، ج۶، ص۳۰). که در قسمت شرایط حیوان برای عقیقه بیان شده است.

صدقه دادن پول به جای عقیقه، کافی نیست.( شیخ بهائی، جامع عباسی، ص۳۰۳) خیلی از افراد خیال می کنند که پول دادن و صدقه دادن به جای قربانی کفایت می کند که در اشتباه هستند.

شکستن استخوانهای آن کراهت دارد.( شیخ بهائی، جامع عباسی، ص۳۰۴)

مکروه است که پدر و مادر از  گوشت آن بخورند همچنین نان خورهای دیگر از جمله اگر قابله نان خور یکی از پدر و مادر است این کراهت برقرار است.

نکته؛ محروم نکردن قابله از گوشت عقیقه

اگر قابله نان خور پدر و مادر نیست مستحب است گوشت ران حیوان را به قابله کودک داد.

امام صادق علیه السلام می فرمایند؛

«سَمَّی رَسُولُ الله حَسَناً و حُسَیناً یَومَ سابِعِهِما… وَ عَقَّ عَنهُما شاةً شاةً،وَبَعَثَ بِرِجلِ شاةٍ اِلَی القابِلَة»؛ پیامبر(ص) روز هفتم حسن(ع) و حسین (ع) را برای آنها انتخاب کرد… و برای هر کدام گوسفندی عقیقه کرد و یک ران آن را برای قابله فرستاد.(بحار الانوار- جلد 43)

قربانی حیوان و تراشیدن موی سر نوزاد در یک مکان انجام گردد. و حیوان پس از تراشیدن سر نوزاد، ذبح شود.

مستحب است برای نوزاد پسر حیوانی نر و برای نوزاد دختر حیوان ماده ذبح کنید.

عقیقه مستحب است  در روز  هفتم ولادت فرزند باشد اگر به هر دلیلی پس از این روز هم انجام شود اشکالی ندارد و تا آخر عمر فرزند این استحباب به جای خود باقی است  مگر آنکه کودک تا قبل از  زوال روز هفتم بمیرد، استحباب عقیقه ساقط می گردد.

هر کس برای خودش در زمان بلوغ می تواند عقیقه کند. حتی اگر این کار انجام نشد پس از مردنش می‌توان برای انجام داد.

نکته؛ عقیقه برای نوزاد ، برای بزرگسالان، برای دختر و پسر به یک اندازه مستحب است اگر کسی بداند که پدر و مادرش به هر دلیلی برایش عقیقه نکردند می تواند خودش برای خوش این کار را  بکند.

شرایط و مشخصات حیوان برای عقیقه

برای عقیقه، مستحب است حیوان این خصوصیات و شرایط را دارا باشد. به طور کلی برای قربانی حیوان این شرایط و ویژگی ها لازم است.

حیوان سالم باشد.

اگر شتر است، سنش کمتر از پنج سال نباشد.

گاو است، کمتر از دو سال نباشد.

و اگر بز است، کمتر از یک سال کامل نباشد

اگر گوسفند است، کمتر از هفت ماه نباشد

سوالات متداول

آیا گوشت را باید به نیازمند داد؟

خیر، لزومی ندارد که گوشت عقیقه را به نیازمند داد و می توان بین خویشاوندان نیز تقسیم کرد یا ولیمه و مهمانی گرفت و از گوشت آن غذایی را ترتیب داد.

آیا می توان برای مرده عقیقه کرد ؟

بله، ذبح حیوان و عقیقه برای مرده هم اثرات نیکی خواهد داشت.

آیا پدر و مادر می توانند از گوشت آن بخورند؟

گوشت عقیقه برای پدر و مادر نوزاد مکروه است و حرام نیست.

نویسنده: فاطمه خانه زر

ویرایشگر: رقیه زارع

علل ترس در کودکان | شناخت و راهکارهای علمی برای والدین

چرا کودکان دروغ می گویند و والدین چه کاری می توانند در مورد آن انجام دهند