مادران همیشه آنلاین؛ آیا وابستگی به شبکه‌های اجتماعی به اعتیاد رفتاری تبدیل شده است؟

با گسترش تلفن‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی، سبک زندگی خانواده‌ها دستخوش تغییرات جدی شده است. یکی از گروه‌هایی که بیشترین تعامل روزانه را با پیام‌رسان‌ها دارند، مادران هستند؛ به‌ویژه مادرانی که مسئولیت پیگیری امور تحصیلی فرزندان، ارتباط با مدرسه و مدیریت امور خانه را بر عهده دارند. 

بسیاری از مادران در طول روز بارها گوشی خود را بررسی می‌کنند؛ نه فقط برای سرگرمی، بلکه برای اطمینان از اینکه پیام مهمی را از دست نداده‌اند. اما زمانی که این رفتار از حد طبیعی فراتر می‌رود و حتی بدون ضرورت ادامه پیدا می‌کند، روان‌شناسان آن را نوعی اعتیاد رفتاری می‌دانند؛ اعتیادی که به‌جای ماده، به یک رفتار وابسته است.

اعتیاد رفتاری به شبکه‌های اجتماعی چیست؟

در روان‌شناسی امروز، اعتیاد تنها به مصرف مواد محدود نمی‌شود. رفتارهایی مانند استفاده افراطی از اینترنت و شبکه‌های اجتماعی نیز می‌توانند ویژگی‌های اعتیاد را داشته باشند.  

مهم‌ترین نشانه‌های این نوع وابستگی عبارت‌اند از:

– چک‌کردن مداوم گوشی  

– اضطراب هنگام قطع اینترنت  

– فکر کردن مکرر به پیام‌ها و اعلان‌ها  

– بازگشت سریع به شبکه اجتماعی پس از کنار گذاشتن گوشی  

پژوهش‌ها نشان می‌دهند استفاده افراطی از اینترنت با مشغولیت ذهنی و ناتوانی در توقف رفتار ارتباط مستقیم دارد.

چرا مادران بیشتر در معرض این وابستگی هستند؟

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، مادر نقش «مدیر ارتباطات خانوادگی» را بر عهده دارد. او مسئول هماهنگی با مدرسه، اقوام، گروه‌های خانوادگی و فعالیت‌های فرزندان است. به همین دلیل، شبکه‌های اجتماعی برای او تنها یک ابزار سرگرمی نیست؛ بلکه بخشی از نقش مادری محسوب می‌شود.  

این وضعیت یک تله شناختی ایجاد می‌کند:  

مادر تصور می‌کند اگر آنلاین نباشد، وظایف مادری را به‌درستی انجام نداده است.  

پژوهش‌های داخلی نیز نشان می‌دهند الگوهای ارتباطی خانواده و کیفیت روابط عاطفی می‌تواند رفتارهای وابستگی به اینترنت را تقویت یا تعدیل کند.

مکانیزم مغزی: چرا گوشی را کنار نمی‌گذاریم؟

هر پیام جدید برای مغز یک «پاداش احتمالی» محسوب می‌شود. مغز نمی‌داند پیام جدید مهم است یا نه؛ اما همین احتمال، سیستم پاداش (دوپامین) را فعال می‌کند.  

نتیجه این فرآیند:

– تمایل به بررسی مداوم گوشی  

– احساس نیاز به آنلاین‌بودن حتی بدون ضرورت  

– شکل‌گیری الگوی رفتاری مشابه اعتیاد  

به همین دلیل است که فرد حتی در زمان استراحت یا هنگام انجام کارهای دیگر، ناخودآگاه به سمت گوشی می‌رود.

اثرات اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی بر سلامت روان مادر

مطالعات ایرانی نشان می‌دهند استفاده افراطی از شبکه‌های اجتماعی می‌تواند پیامدهای زیر را به همراه داشته باشد:

– افزایش اضطراب  

– کاهش رضایت از زندگی  

– اختلال خواب  

– کاهش بهزیستی روانی  

– اشتغال ذهنی مداوم  

این پیامدها در مادرانی که مسئولیت‌های متعدد خانوادگی دارند، می‌تواند شدت بیشتری پیدا کند.

تأثیر وابستگی دیجیتال بر روابط خانوادگی

وابستگی به شبکه‌های اجتماعی تنها یک مسئله فردی نیست؛ بلکه می‌تواند روابط خانوادگی را نیز تحت تأثیر قرار دهد. برخی پیامدهای رایج عبارت‌اند از:

– کاهش گفت‌وگوی واقعی میان اعضای خانواده  

– کاهش توجه مادر به تعامل حضوری با کودک  

– بروز تعارض زناشویی بر سر استفاده از موبایل  

– الگوگیری کودک از رفتار والدین  

پژوهش‌ها نشان می‌دهند کیفیت ارتباط عاطفی خانواده با نوع استفاده از شبکه‌های اجتماعی رابطه مستقیم دارد.

تأثیر این رفتار بر کودکان

کودکان بیش از آنکه به توصیه‌ها توجه کنند، رفتار والدین را تقلید می‌کنند.  

اگر مادر دائماً گوشی در دست داشته باشد، کودک نیز همین الگو را طبیعی می‌داند.  

از سوی دیگر، سبک‌های فرزندپروری و شرایط خانوادگی نقش مهمی در شکل‌گیری وابستگی اینترنتی در کودکان دارند.  

به بیان دیگر: وابستگی والدین، احتمال وابستگی فرزندان را افزایش می‌دهد.

چرخه پنهان: تنهایی و آنلاین‌بودن

یکی از یافته‌های مهم پژوهش‌ها این است که وابستگی به اینترنت با احساس تنهایی رابطه دارد.  

این چرخه معمولاً چنین شکل می‌گیرد:

تنهایی = حضور بیشتر در فضای مجازی = وابستگی = کاهش ارتباط واقعی = تنهایی بیشتر  

این چرخه در مادران خانه‌دار که ارتباطات حضوری کمتری دارند، بیشتر مشاهده می‌شود.

راهکارهای پیشنهادی برای مدیریت استفاده از شبکه‌های اجتماعی

هدف، حذف فناوری نیست؛ بلکه بازگرداندن کنترل به کاربر است. برخی راهکارهای مؤثر عبارت‌اند از:

– تعیین ساعات مشخص برای استفاده از شبکه‌های اجتماعی  

– خاموش کردن اعلان‌های غیرضروری  

– عدم استفاده از گوشی هنگام صرف غذا  

– تقسیم مسئولیت‌های مدرسه بین والدین  

– اختصاص زمان مشخص برای گفت‌وگوی حضوری با کودک  

جمع‌بندی

مادران همیشه آنلاین الزاماً افراد بی‌نظم یا وابسته نیستند؛ بسیاری از آن‌ها تلاش می‌کنند مسئولیت‌های خانوادگی را بهتر مدیریت کنند. اما زمانی که حضور دائمی در شبکه‌های اجتماعی به یک رفتار کنترل‌نشده تبدیل شود، مرز میان «وظیفه» و «وابستگی» کمرنگ می‌شود.  

اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی نوعی اعتیاد رفتاری مدرن است که می‌تواند سلامت روان مادر، کیفیت روابط خانوادگی و رشد کودکان را تحت تأثیر قرار دهد. توجه به این مسئله برای حفظ سلامت خانواده ضروری است.

نویسنده: زینب بحرانی

ویرایش: زینب کامکار 

مقالات مرتبط

راههای افزایش شادی و نشاط در خانواده توسط مادر، 5 راهکار عملی

هدیه روز مادر؛ 5 ایده جذاب